Neizbrisivi mozaici Aja Sofije: Danas se zaklanjaju zavesama zbog nove verske namene (FOTO)

Kada kročite u ovu veličanstvenu građevinu dobijate osećaj kao da prostor počinje da se širi pred vama.

Akustična "alhemija" pretvara šapate posetilaca u blistave zvuke, koji lebde bestežinski u vazduhu, poput odjeka molitve na drevnom jeziku.

Umetnost unutar zdanja svedočanstvo je suživota. Ne postoji nijedno drugo mesto na svetu gde se hrišćanski mozaici svetaca i vizantijskih vladara nalaze rame uz rame sa islamskom kaligrafijom, poznatom kao Hüsn-i Hat - veliki okrugli medaljoni sa imenima Alaha (Boga), proroka Muhameda i četvorice halifa, vođa islama nakon Muhamedove smrti.

Danas je Aja Sofija jedna od najneobičnijih džamija na svetu - ali ona je više od toga. Ona je i simbol, kulturni fenomen i spomenik.

Osnovao ju je car Justinijan 537. godine, a gotovo čitav milenijum bila je najveća crkva na svetu. Zatim je 1453. postala džamija, 1935. muzej, a od 2020. godine ponovo džamija.

Ali uprkos svim tim promenama "identiteta", jedno je ostalo isto: njeni izuzetni mozaici.

Reč je o delima koja ne služe samo kao dekoracija – ona pričaju o carevima, svecima i teološkim dramama, odražavaju ratove, duhovne revolucije i umetničke preporode.

Zbog toga mozaici Aja Sofije nisu samo umetnost, već istinski vizuelni dokumenti čitave jedne civilizacije.

Danas ih nije uvek lako videti. Neki su prekriveni zavesama iz poštovanja prema novoj verskoj nameni građevine. Ali ako ih poznajete, njihova snaga može se naslutiti i kroz tek poneki vidljivi detalj.

U mnogim slučajevima, vredi ih videti uživo, makar da bi se osetila jedinstvena atmosfera prostora koji lebdi između neba i istorije.

Bogorodica na prestolu sa Hristom

Ako postoji jedna slika koja označava istinski istorijski preokret u dekoraciji Aja Sofije, onda je to ova: Bogorodica koja sedi na prestolu, sa malim Isusom u krilu, u središtu apsidalne školjke iznad glavnog oltara.

To je prvi veliki figurativni mozaik nastao posle više od jednog veka potpune zabrane svetih likova, koju je nametnulo vizantijsko ikonoborstvo.

Bogorodica je prikazana frontalno, u vladarskom položaju, kako sedi na prestolu bez naslona, sa stopalima oslonjenim na bogato ukrašen postament. Mali Hrist blagosilja desnom rukom, dok u levoj drži svitak, simbol božanske mudrosti.

Sa umetničke tačke gledišta, mozaik spaja veličanstvenost i jednostavnost. Proporcije su svečane, pokreti smireni. Nema dramatike, već tiha potvrda večnosti.

Danas je mozaik i dalje vidljiv, ali je delimično prekriven tokom islamskih molitvi.

Nadležni su saopštili da je reč o privremenom rešenju i da će biti postavljene pokretne zavese kako bi posetioci mogli da ga vide u odgovarajućim terminima.

Hrist, Bogorodica i Jovan Krstitelj

Među svim mozaicima u Aja Sofiji, postoji jedan koji zaista ostavlja bez daha.

To je Deisis, sveta i dirljiva kompozicija koja se nalazi u južnoj galeriji, na spratu građevine.

Smatra se vrhuncem vizantijske mozaičke umetnosti, i to ne bez razloga: ovaj mozaik označava početak postvizantijske umetničke renesanse, u gotovo predrenesanskom stilu.

Nastala oko 1261. godine, nakon što su Vizantinci povratili Konstantinopolj posle kraja latinske vlasti, Deisis predstavlja snažan vizuelni priziv milosti i iskupljenja.

Scena je jednostavna, ali prepuna značenja. U središtu je Hrist Pantokrator, strog, ali ljudski, koji sa dubokom intenzivnošću gleda ka posmatraču. Sa njegove desne strane nalazi se Bogorodica, a sa leve Jovan Krstitelj.

Oboje su prikazani u stavu molbe, sa rukama okrenutim ka Hristu. To je trenutak Strašnog suda: njih dvoje se zauzimaju za čitavo čovečanstvo.

Ne čudi što mnogi istoričari umetnosti smatraju Deisis prvim korakom ka renesansnoj umetnosti, do te mere da podseća na stil italijanskih majstora poput Duča.

Deisis je verovatno bila deo većeg dekorativnog sklopa, ali su mnogi fragmenti izgubljeni. Danas su sačuvane tri centralne figure, dok je donji deo oštećen: pojedini fragmenti deluju kao da pripadaju postolju Hristovog prestola, a na dnu se nazire klečeća figura – možda Mihailo VIII Paleolog – osakaćena zubom vremena.

Ovaj mozaik je i danas vidljiv, iako ne uvek u idealnim svetlosnim uslovima. On je jedno od obaveznih mesta za posetu svima koji obilaze Gornju galeriju Aja Sofije.

Mozaik Jovana II Komnina i Irene

U južnoj galeriji Aja Sofije, pored mozaika Konstantina IX i Zoje, nalazi se još jedna carska scena: mozaik Jovana II Komnina i njegove supruge Irene Ugarske, koji potiče iz 12. veka, verovatno iz perioda između 1118. i 1134. godine. To je jedini sačuvani vizantijski mozaik iz tog razdoblja u Konstantinopolju i predstavlja kontinuitet carske vlasti čak i u vekovima opadanja Carstva.

U središtu kompozicije, kao i u sceni sa Zojom, nalazi se Bogorodica koja u krilu drži malog Isusa, u stavu blagoslova. Sa strana su:

Jovan II, u carskim odorama, koji drži zlatnu kesu – simbol carskog dara crkvi;

Irena, u simetričnom položaju, drži svitak, znak njenog ličnog priloga.

Dvoje careva prikazani su u manjem formatu od Bogorodice, ali njihova blizina centralnoj figuri naglašava njihovu svetost i njihovu ulogu posrednika između Boga i naroda.

Kontekst je od velike važnosti: Jovan II je vladao u periodu carske reorganizacije, a mozaik vizuelno potvrđuje legitimitet njegove vlasti i dinastičko jedinstvo sa suprugom stranog porekla. Ta zajednica simbolizuje stabilnost i pobožnost.

Ovaj mozaik je zamišljen u dijalogu sa onim koji se nalazi pored njega: dva carska para, dva različita veka, ali ista poruka – presto Konstantinopolja je svet.

Reč je o delu koje se može videti izbliza i koje je sačuvalo veliki deo originalnih boja i detalja. Uprkos vekovima i transformacijama same građevine, mozaik i dalje odiše snažnom vizuelnom moći.

Mozaik Konstantina IX i Zoe

Mozaik potiče iz prve polovine 11. veka, ali je njegova istorija burnija nego što se na prvi pogled čini. On nije statično delo: tokom vremena je menjan kako bi se prilagodio emotivnim i političkim promenama u životu carice.

Zoe, ćerka cara, vladala je zajedno sa čak trojicom muževa. U početku, mozaik ju je prikazivao sa prvim – Romanom III Argirom. Međutim, nakon njegove smrti i ponovnog braka sa Konstantinom IX, lica su prerađena.

Romanove crte su uklonjene i zamenjene likom njenog novog supruga. I Zoino lice je izmenjeno, verovatno kako bi se ujednačio stil ili uklonili svi tragovi prošlosti.

U središtu scene nalazi se Hrist Pantokrator, koji sedi na prestolu, sa Jevanđeljem u levoj ruci i desnom podignutom u blagoslovu. Sa njegove strane su:

Zoe, u raskošnoj odeždi, pruža svitak – simbol njenog priloga crkvi;

Konstantin IX, takođe u carskim odorama, prinosi kesu sa zlatom – simbol carskog dara.

Sve u ovom mozaiku odiše autoritetom, bogatstvom i svetošću. Ipak, iza tog sjaja krije se suptilna poruka: car i carica prikazani su gotovo kao „služitelji“ Hrista, vidljivo potčinjeni, ali i dalje u središtu pažnje.

Zaštita jedinstvenog kulturnog nasleđa

Aja Sofija je preživela brojne revolucije, okupacije, nemire, pljačke i prirodne katastrofe (veruje se da joj je izgradnja na čvrstoj steni pomogla da izdrži zemljotrese). Malo je građevina te starosti koje su sačuvane tako besprekorno i u tako celovitom stanju.

Osmanska dinastija, a naročito Mehmed II, odigrala je ključnu ulogu u njenom očuvanju. „Mehmed je rekao svojoj vojsci da, ako osvoje grad, grad pripada njima tri dana, sa izuzetkom Aja Sofije“, kaže urednik i istraživač gradova Hasan Mert Kaja.

Rešad Ekrem Koču, turski istoričar i publicista, u „Istanbulskoj enciklopediji“ piše da Mehmed nije naredio da se hrišćanski mozaici prekriju, iako islam zabranjuje figurativnu umetnost u verskom kontekstu.

Međutim, jedan vek kasnije, sultan Sulejman I naredio je da se oni prekriju malterom.

Zahvaljujući osnivanju Republike Turske pod vođstvom Ataturka, sekulariste, danas ih ponovo možemo videti. Godine 1926. vlasti su započele sveobuhvatnu obnovu nakon navoda evropskih medija da Aja Sofiji preti urušavanje.

Zgrada je početkom tridesetih godina zatvorena za javnost zbog restauracije, a zatim je 1935. godine, Ataturkovim dekretom, pretvorena u muzej. On je takođe naredio otkrivanje i restauraciju vizantijskih mozaika.

Od džamije do muzej i - ponovo džamije

Turska vlada je 2020. godine, u kontroverznoj odluci, zgradu ponovo pretvorila u džamiju.

Odluka koja se tiče jednog od najvažnijih gradskih simbola i lokaliteta pod zaštitom UNESCO-a naišla je na kritike međunarodnih verskih i političkih lidera, među kojima su bili UNESCO i papa, iako u samoj Turskoj nije izazvala široko protivljenje.

Ipak, od 2024. godine drugi sprat služi kao muzej. Turisti mogu kupiti ulaznice od 25 evra kako bi ušli u galeriju i odozgo posmatrali molitveni prostor. Vizantijski mozaici i prikazi i dalje su vidljivi tokom vremena za posete, a tokom molitvi se prekrivaju posebnim svetlosnim efektima.

Pitanje da li Aja Sofija treba da bude džamija ili muzej i dalje je predmet rasprave.