Nepotpisane i zanemarene: Umetnička dela koja su stvorile žene, a pripisana su muškarcima

Ona nije jedina žena, čije umetničke tvorevine su pripisane muškim autorima i vekovima nisu preuzele svoje zasluženo mesto u istoriji umetnosti, piše BBC.

Godine 1993, dok je istraživala u depou Muzeja istorije umetnosti u Beču, istoričarka umetnosti Katlijne Van der Stigelen iz Belgije, naišla je na epsku sliku pod nazivom "Trijumf Bahusa" (1655-59). Bila je zatečena. Kako je moguće da je ovo veličanstveno nepotpisano platno toliko dugo ostalo u skladištu muzeja? Odgovor je bio da ju je naslikala žena: Mihaelina ili Mišel Votje.

Rodila se u Valoniji, gde se govori francuski i koji je jedan od tri belgijska regiona.

Živela je od 1614. do 1689, a sa bratom se preselila u Brisel 1645, gde je počela da slika. Smatra se izuzetnom predstavnicom flamanskog baroknog slikarstva. Njeni radovi su sve do kraja 20. veka pripisivani muškim autorima, posebno njenom bratu Šarlu, koji je i sam slikao, mada je ona još za života svojim slikama privukla pažnju. Stručnjaci su smatrali da potiče iz bogate porodice, zbog njenog dubokog poznavanja mitologije i simbolizma, što je primenila u svojim slikama, a naročito u monumentalnoj slici "Trijumf Bahusa".

S obzirom na to da su žene obično bile isključene iz časova crtanja po modelu, pretpostavljalo se da je sliku naslikao njen brat Šarl.

"Kada je reč o delima ženskih umetnica, uvek se postavljaju pitanja o autorstvu",  kaže Van der Stigelen za BBC.

Dodaje da su "radovi žena često nepotpisani, zanemareni i verovatno manje čišćeni, tako da postoji mala verovatnoća otkrivanja 'skrivenih' potpisa".

Umetnost žena dugo je bila zapostavljena, a trenutno žene čine samo jedan odsto kolekcije u Nacionalnoj galeriji u Londonu.

Najzad krajem marta je izložba Mihaeline Votje otvorena u Kraljevskoj akademiji umetnosti u Londonu, između ostalog i da podseti koliko je to nepravedno. To je prva izložba flamanske umetnice u Britaniji i najširi do sada pregled njenog rada.

BBC piše da je to deo šireg fenomena koji pokazuju kako umetnice osvajaju sve više prostora u galerijama i vraćaju (ili najzad osvajaju) svoje mesto u istoriji umetnosti.

Prvi korak je priznati da je delo njihovo.

"Trijumf Bahusa" Mihaeline Votje

Trijumf Bahusa, nekada u vlasništvu nadvojvode Leopolda Vilhelma od Austrije, slika je  toliko ogromna i ambiciozna da je početkom 1900-ih godina Gustav Glik, kustos flamanskog slikarstva u Muzeju istorije umetnosti u Beču, izjavio da to nikada ne bi moglo da bude delo žene.

Kao da je predvidela takva odbacivanja, Votje je sebe "ubacila" na desnu stranu slike, gledajući pravo u nas: prkosna, nalik ratniku i gole jedne dojke.

Iako je brat umetnice greškom dobio priznanje za ovo delo, druge slike, neke ponovo pripisane njoj tek 2020. godine, pripisivane su flamanskim majstorima kao što su Antonis van Dajk, čije je delo Van der Stigele tražila kada je napravila svoje iznenadno otkriće.

Votje je od tada opisana kao "najveće umetničko ponovno otkriće veka".

Za Van der Stigele, "ona je izuzetna, svestrana umetnica", čijem umetničkom opsegu (uključujući portrete, istorijske scene, mrtve prirode i žanrovske slike) na crtu je mogao da izađe jedino flamanski majstor Piter Paul Rubens.

Slika "Trijumf Bahusa", navodi se u katalogu izložbe, "sada se ceni kao jedan od vrhunaca kolekcije slika Muzeja istorije umetnosti u Beču".

"Autoportret kao Sveta Katarina Aleksandrijska" (oko 1615-17) od Artemizije Đentileski

Artemizija Đentileski, čija priča je inspirisala roman "Neposlušna" Elizabet Frimantl iz 2023. godine, još kao tinejdžerka je počela da slika impresivne žene u svojim emotivno nabijenim istorijskim slikama.

Njeni radovi su bili izuzetno traženi tokom njenog života, ali su pali u zaborav kada je interesovanje za barok izbledelo u 1700-im. Tada se pretpostavljalo da su slike njenog oca Orazija, ili njegovog bliskog prijatelja Karavađa, poznatog po dramatičnoj upotrebi svetla i senke.

Slika "Autoportret kao Sveta Katarina Aleksandrijska" zvanično je pripisana Artemiziji tek 2017. godine. Prikazuje umetnicu kao mučenicu iz četvrtog veka Svetu Katarinu, uz točak sa šiljcima kojim je bila mučena, odražavajući Artemizijino iskustvo žene koja je preživela silovanje i bila mučena dok se suočavala sa svojim napadačem na sudu.

"Đentileskine slike pojačale su uloge ženskih heroina," piše Kejti Hesel u knjizi "Istorija umetnosti bez muškaraca" (2022), i učinile "žene koje traže osvetu" ponavljajućom temom.

Artemizijin spisak poznatih dela stalno raste. Godine 2020. čišćenjem slike "David i Golijat" otkriven je njen potpis na Davidovom maču, dok je 2023. Artemizijina slika "Suzana i starešine" ponovo otkrivena u Kraljevskoj kolekciji.

"Ime žene izaziva sumnje dok se njeno delo ne vidi," napisala je kolekcionaru Don Antoniju Rufu 1649. godine, dodajući kasnije: "Pokazaću Vašem Preuzvišenom Gospodstvu šta žena može da uradi."

Artemizija Đentileski (1593-1654) bila je italijanska slikarka. Mnoge njene slike prikazuju žene iz mitova, alegorija i Biblije, uključujući žrtve, samoubice i ratnice.

Smatra se jednom od najuspešnijih umetnika 17. veka, prvobitno radeći u stilu Karavađa. Bila je prva žena koja je postala članica Akademije umetnosti u Firenci i imala je međunarodnu klijentelu.

"Veseli par" (1630) od Judit Lejster

Holandska slikarka Judit Lejster bila je veoma cenjena tokom svog života, ali nakon njene smrti, njen ugled je bio zasenjen muškarcima iz njenog okruženja, a njen rad često je bio pogrešno pripisivan njenom mužu Janu Mienseu Molenaru ili Fransu Halsu, za koga se verovalo da joj je bio mentor.

Vesela žanr-slika "Veseli par", sa predstavom sviranja i pijenja, delovala je kao da nosi sve odlike Fransa Halsa, sve dok 1892. godine jedan trgovac umetninama nije primetio da se ispod Halsovog potpisa nalaze isprepleteni inicijali "JL", praćeni zvezdom (igra reči na njeno ime koje potiče od holandske reči za "severnjaču").

Iako je Lejsterin rad parirao Halsovom po kvalitetu, ona je bila izbrisana iz istorije umetnosti, jer je delo poznatog muškog majstora moglo postići veću cenu na aukciji.

Judit Lejster (1609-1660) bila je, kako se smatra, slikarkom holandskog zlatnog doba. Bila je jedna od tri žene koje su se istakle, pored Rahel Rojsh i Marije van Ostervijk, koje su bile specijalizovane za mrtvu prirodu.

Lejster je, za razliku od njih, slikala žanr scene i portrete.

Smatra se da je sačuvano između 20 i 35 njenih radova.

Slikanjem je prestala da se bavi nakon braka, u kojem je rodila petoro dece.

Karijera Lejsterove, kao i mnogih žena u istoriji umetnosti, bila je znatno kraća od karijera njenih muških kolega, prekinuta zbog podizanja petoro dece i pomaganja u radu njenog supruga. Verovatno je sarađivala sa njim na nekim od njegovih slika, ali potpis je uvek bio njegov, navodi BBC.

"Bog" (1917) baronice Elze fon Frajtag-Loringoven i Mortona Šamberga

U 19. i 20. veku, žene umetnice često su bile smatrane amaterkama. U svom ključnom eseju iz 1971. godine "Zašto nije bilo velikih umetnica", američka istoričarka umetnosti Linda Noklin tvrdi da je kanon umetnosti dugo definisan "belačkim zapadnjačkim muškim gledištem", koje uživa "nekritičko prihvatanje".

Čak ni avangardni dadaistički pokret s početka 1900-ih (koji je osporavao buržoaske konvencije o tome šta čini umetnost) nije uspeo da promeni obrazac.

Pol B. Frenklin je to u knjizi "Žene u dadaizmu" iz 1999. ipisao kao "isključivo muški klub", koji je žene video kao "umetničke muze, a ne aktivne učesnice".

Jedna od zanemarenih pionirki dadaizma bila je ekstravagantna nemačka slikarka, vajarka, pesnikinja i performerska umetnica baronesa Elza fon Frajtag-Loringoven, koja je brijala glavu i farbala je u crveno, oblačila se u androginene odore napravljene od otpadaka.

Njeno umetničko delo "Bog", liveno gvozdeno vodovodno koleno falusnog izgleda okrenuto naopako i pričvršćeno za kutiju za testerisanje, slavljeno je kao jedan od najranijih primera svakodnevnih predmeta koji se koriste u umetnosti.

Delo je pripisivano američkom umetniku Mortonu Šambergu sve do ranih 2000-ih, kada je baroničino ime zvanično dodato u zasluge - vek prekasno da bi je izbavilo iz siromaštva.

Neki stručnjaci su tvrdili da je preokrenuti pisoar Marsela Dišana, nazvan Fontana i potpisan kao "R Mit", takođe njeno delo. Iren Gamel u knjizi Baronica Elza (2002) navodi pismo iz 1917. godine koje je Dišan poslao svojoj sestri Suzan, u kojem piše: "Jedna od mojih prijateljica pod muškim pseudonimom Rišar Mit poslala je porcelanski pisoar kao skulpturu."

Gamel tvrdi: "Iako konačni dokazi o umešanosti baronice možda nedostaju, postoji mnogo posrednih dokaza koji upućuju na njen umetnički otisak."

Ona je delovala u Njujorku od 1913. do 1923. Smatrana je jednom od najkontroverznijih i radikalnih umetnica svog dobra. Njena provokativna poezija objavljena je posthumno 2011. godine u knjizi "Body Sweats: The Uncensored Writings of Elsa von Freytag-Loringhoven". Njujork tajms je ovu knjigu ocenio kao jednu od najznačajnijih u 2011. godini.

"Sutra zauvek" (1963) od Margaret Kin

Biografski film iz 2014. godine "Velike oči" (Big Eyes), koji je režirao Tim Barton, a u kojem glume Ejmi Adams i Kristof Volc, govori o američkoj umetnici Margaret Kin (1927-2022), čije su kič slike "siročadi" sa velikim očima prodavane u velikim količinama kao slike, printovi i razglednice početkom 1960-ih.

Međutim, verovalo se da su ih kreirali muškarci.

Analiza 5.000 slika Helen Geril, navedena u njenoj knjizi "Zašto žene ne mogu da slikaju" (2020), otkrila je da "kada su radovi muškaraca potpisani, njihova vrednost raste", dok je za žene suprotno.

Dok je Margaret bila stidljiva, njen elokventni muž Volter bio je odličan prodavac.

Prisilio ju je da mu dozvoli da vodi njen umetnički posao i da uzme punu zaslugu za njene slike, koje je potpisivala jednostavno kao "Kin".

Nakon što se Margaret razvela od Voltera, njegova tvrdnja da je on slikao te slike dovela je do izuzetnog sučeljavanja na sudu gde su obe strane postavljene ispred štafelaja i zamoljene da slikaju pred sudijom.

Volter se žalio na bolno rame i ostavio svoje platno prazno, dok je Margaretino prepoznatljivo dete sa velikim očima, poznato kao Eksponat 224, bilo završeno za manje od sat vremena.

Izložba Mihaeline Votje u Kraljevskoj akademiji u Londonu može se pogledati do 21. juna 2026. godine.