Prosvećeni apsolutista i reformator: Dva veka od rođenja kneza Mihaila

Bio je knez Srbije u dva navrata - od 1839. do 1842. i od 1860. do 1868. godine.

Rođen je 16. septembra 1823. u Šarenom konaku u Kragujevcu, kao najmlađe dete knjaza Miloša i kneginje Ljubice. Imao je dva brata - Milana i Todora i četiri sestre - Mariju, Gabrijelu, Savku (Jelisavetu) i Petriju.

Knez Mihailo je završio školu u Požarevcu, da bi se zatim sa majkom, kneginjom Ljubicom, preselio u Beč.

Po pravu nasledstva, Mihailov stariji brat je dobio presto i 1. juna 1839. postao knez Milan I Obrenović. Međutim, bio je narušenog zdravlja i često je oboljevao, zbog čega je na tronu proveo svega mesec dana, jer je preminuo 8. jula 1839. godine.

Prva vladavina

Nakon smrti Milana I Obrenovića, u Beogradu se okupile narodne starešine i donele odluku da se na presto dovede drugi Milošev sin.

U to vreme, Mihailo se nalazio u Bukureštu. Starešine su po njega poslale kneginju Ljubicu i Antonija Antu Protića, nekadašnjeg poverenika za finansije u vladi kneza Miloša.

Tron je preuzeo 26. juna 1839. godine. Pošto je bio maloletan (bilo mu je 16 godina), određeno mu je Namesništvo, koje su činili Jevrem Obrenović (mlađi Milošev brat), Toma Vučić Perišić (poznatiji kao Gospodar Vučić) i Avram Petronijević (više puta bio premijer i ministar inostranih poslova Srbije). Mihailo je potvrđen kao izabrani, a ne nasledni vladar.

Kao veoma mlad, nije se najbolje snašao u složenoj situaciji za Srbiju što na unutrašnjem, što na spoljnom planu.

Zbog svega toga je došlo do Vučićeve bune, koju je predvodio Toma Vučić Perišić. Buna je trajala od 30. avgusta do 7. septembra 1842. i završila se porazom vojske kneza Mihaila i njegovim odlaskom iz Srbije.

Mihailo se 7. septembra prebacio na austrijsku stranu i našao se u Zemunu. Toma Vučić Perišić je ponudio knezu da se vrati u Srbiju, ali bez ministara, Jevrema Obrenovića i kneginje Ljubice. Pošto je odbio, vođa bune je proglasio presto upražnjenim i obrazovana je privremena vlada, u koju su ušli Toma Vučić, Avram Petronijević i drugi ustavobranitelji. Privremena vlada je sazvala 14. septembra skupštinu, na kojoj je zbačen Mihailo, a za kneza proglašen Aleksandar Karađorđević.

Egzil

Nakon Vučićeve bune, Mihailo Obrenović se povukao iz Srbije preko Save i Dunava, u pratnji hiljadu svojih pristalica. O njegovoj sudbini su odlučile Austrija i Turska. Upućen je u Banat, na imanje svoje rođene sestre Savke, dok je kneginja Ljubica poslata u Novi Sad, zajedno sa Jevremom i Jovanom Obrenovićem.

Posle Banata, otišao je u Beč zajedno sa ocem, gde je raspolagao i upravljao velikim Miloševim imanjem.

U austrijskoj prestonici je upoznao i buduću suprugu, groficu Juliju Hunjadi, sa kojom se oženio 1853.

Povratak Obrenovića i drugi Mihailov mandat

Pod pritiskom opozicije i ustavobranitelja, knez Aleksandar Karađorđević je sazvao Svetoandrejsku skupštinu, koja je trajala od decembra 1858. do januara 1859.

Na skupštini su ustavobranitelji, kao i grupa liberala, podržali dinastiju Obrenovića, oduzeli mandat kneza Aleksandru Karađorđeviću i na vlast ponovo postavili Miloša Obrenovića.

Miloš je vladao do svoje smrti, 26. septembra 1860. godine (14. septembar po starom kalendaru).

Mihailo je potom ponovo došao na presto, ali ovog puta kao obrazovan i zreo državnik.

Odmah na početku druge vladavine kneza Mihaila, učinjene su značajne promene u srpskoj politici. Zbog mešanja u unutrašnju politiku Srbije i odbijanja da prizna Mihaila za kneza, specijalnim zakonima je ukinut "Turski ustav" i odlučeno je da su članovi Državnog saveta odgovorni knezu, a ne Porti Osmanskog carstva.

Uveden je još niz zakona, kao na primer o Narodnoj skupštini, zatim zakoni o porezima, kao i Zakon o narodnoj vojsci, kojim je uvedena vojna služba za muškarce od 20 do 50 godina.

Zakonom o državnoj upravi iz 1862. uspostavljen je ministarski savet kao vlada Srbije, a na njegovo čelo je došao Ilija Garašanin.

Tokom Mihailove druge vladavine je došlo do jasne političke podele - na nekadašnje ustavobranitelje, koji su nazvani konzervativci, i na liberale, koje su uglavnom činili mladi i obrazovani ljudi.

Glavna spoljnopolitička misija kneza Mihaila bila je da izdejstvuje potpuno tursko povlačenje iz Srbije. Prvi takav zahtev je uputio nakon incidenta na Čukur česmi 1862. kada je turski vojnik ranio srpskog dečaka. Tada je knez poslao Filipa Hristića na engleski dvor, sa zadatkom da protestuje kod Engleza zbog turskih pretenzija i da lobira za nezavisnost Srbije.

Do 1867. turske snage su se povukle iz skoro svih srpskih gradova, a 6. aprila te godine Ali Riza paša je knezu Mihailu predao ključeve Beograda.

Atentat

Knez Mihailo Obrenović je vladao kao prosvećeni apsolutista, sa čvrstom kontrolom nad svim državnim organima.

Zbog njegovog apsolutizma je sklopljena zavera, sa ciljem da se ubije knez. Glavni organizatori su bili braća Radovanovići.

Jedan od njih, Kosta Radovanović, je bio ugledan trgovac i direktan izvršilac ubistva. Pomagala su mu braća, Pavle i Đorđe, a neposredni pomagači su bili i bivši predsednik beogradskog okružnog suda Lazar Marić, kao i trgovac Stanoje Rogić.

Ubijen je 29. maja 1868. kada je kočijama krenuo da se preveze do Košutnjaka. Ubijen je sa tri hica.

Zaverenici su uhapšeni istog dana i osuđeni su na smrt. Streljani su u ponoć na Karaburmi.