Investitorski urbanizam i klima: Kako beogradski blokovi ostaju bez zelenila

Da li ste znali da je u proteklih 20 godina Novi Beograd izgubio gotovo 20 posto prirodnog ili prirodi sličnog zemljišnog pokrivača? Simić kaže da su analizirali udeo biološki vrednih zelenih površina u novobeogradskim blokovima i uočili tendenciju linearnog pada udela zelenila u stambenim blokovima od 70-ih godina do danas. Zašto to treba da nas zabrine, gledajući iz perspektive prilagođavanja gradova na klimatske promene?

Brojna naučna istraživanja i merenja izvršena u gradskim sredinama dovode u proporcionalnu vezu udeo veštačkog neporoznog pokrivača (beton, asfalt, cementne ploče i sl.) sa pojačanim efektom toplotnog ostrva i intenzivnijim poplavama nakon padavina. Takođe, degradacija i fragmentacija prirodne podloge onemogućava budući razvoj zelene infrastrukture u gradovima što je najvažnija strategija za prilagođavanje gradova na klimatske promene i obnovu urbanih ekosistema, piše Simić za portal Klima101.

Beogradski kontekst

„Investitorski urbanizam“ je kolokvijalni naziv za urbanistički (ne)planski razvoj Beograda u poslednje tri decenije. Iako se o tačnoj definiciji može raspravljati, u ovom slučaju ćemo ga definisati kao praksu da prilikom planiranja i izgradnje novih stambenih i poslovnih gradskih područja prioritet imaju interesi investitora izraženi kroz profit, a na štetu javnog interesa i ostalih učesnika u gradskom životu, kaže Ivan Simić, a prenosi portal Klima101.

Doba investitorskog urbanizma u Beogradu počinje početkom 2000-ih kada su pokrenuti i značajniji procesi tranzicije društveno-ekonomskog sistema koji nisu dovršeni ni do sadašnjeg trenutka. Duboko ukorenjeni socijalistički sistem planiranja gradova sudario se sa reformama neoliberalnog pravca usmerenom ka uvođenju principa slobodnog tržišta i privatnog kapitala. Nažalost po državu i njene građane, sve je to izvedeno u duhu divlje privatizacije državne svojine gde su najsnalažljiviji lovci u mutnom isplivali na površinu kao tranzicioni pobednici. Ovi „šampioni tranzicije“ postaju dominantni investitori u gradu.

Doba investitorskog urbanizma u Beogradu počinje početkom 2000-ih godina.

Planski sistem i urbanistički parametri postaju smetnja, a planeri i urbanisti neprijatelji nove građevinske elite jer koče i ograničavaju njihov graditeljski procvat. Sa druge strane, bitno je naglasiti i da regulatorni i planski sistem se pokazao kao trom i nesposoban da prati dinamiku promena. Planski propisi su postali arhaični i neadekvatni za nove tržišne uslove u kojima država više nije dominantni investitor. Šta više, država gotovo da nestaje sa spiska građevinskih investitora, posebno u sektoru stanogradnje. Iza nje su ostali propisi i standardi iz perioda socijalizma koji stavaraju mnogo poteškoća današnjim investitorima.

Odsustvo zelene regulative

Rast i razvoj grada su neumitni procesi i pritisak na slobodne javne i privatne građevinske parcele konstantno raste, jer raste i broj stanovnika i njihove potrebe i aktivnosti. Dakle, smanjenje slobodnih neizgrađenih površina i prirodnog zemljišnog pokrivača su neminovnost. Ono što se može kontrolisati kroz regulatorno-planski sistem su obrasci i intenzitet te izgradnje koji se definišu parametrima poput indeksa izgrađenosti i procenta zauzetosti, ali i kroz udeo i kvalitet zelenih površina.

Grad Berlin 1994. uvodi ekosistemske zone i čuveni faktor biotopa kao parametar koji staje rame uz rame sa indeksom izgrađenosti i stepenom zauzetosti i tako zakonski obezbeđuje ekološki razvoj grada. Primer Berlina ubrzo prate brojni drugi gradovi kao što su Malme, London, Štokholm, Helsinki i drugi.

Novi Beograd – zeleni grad?

Pre dve decenije Novi Beograd je bio nedovršen grad. U to vreme se često mogao čuti nadimak „velika spavaonica“. Nedostajali su sadržaji koji se planerskom terminologijom nazivaju „centralne funkcije“, poput poslovanja, trgovine i usluga, ali slobodne zelene površine svakako nisu bile u deficitu.

Pitanje nastavka popunjavanja novobeogradskih blokova je postavljeno još 80-ih godina, kada se nazirala društveno-ekonomska transformacija i bilo je jasno da će dovršetak njegove izgradnje zahtevati i novi urbanistički pristup. Nakon kolapsa sistema 90-ih godina uslovi za nastavak njegove izgradnje se stvaraju 2000-ih. Planska rešenja doneta u tom periodu vezana su kako za popunjavanje već izgrađenih blokova (blokovi 21, 22, i 29), tako i za neizgrađene blokove (blokovi 26 i 67).

Kuda ide zelenilo Novog Beograda?

Na uzorku izvedenih urbanističkih planova blokova od 70-ih do danas primećujemo jasan, gotovo linearnu tendenciju smanjivanja biološki vrednih zelenih površina koje su od ključnog značaja za mere prilagođavanja gradova na klimatske promene. Od 71 posto u bloku 45 do 8 posto u Bloku „West 65“ evidentno je da je udeo prirodnog, biološki vrednog zemljišnog pokrivača, u slobodnom padu.

Nakon ovih rezultata postavlja se pitanje: Da li će se ovaj trend nastaviti i da li se bližimo nultom postotku (0%) biološki vredne podloge u stambenim blokovima na Novom Beogradu? Nulti procenat je već dostignut u ne-stambenim blokovima kao što su blokovi 41 i 64.

Iako se može čuti argument da su objekti u novim blokovima energetski neuporedivno efikasniji od solitera iz socijalističkog perioda, treba napomenuti da su pitanju dva potpuno drugačija i jednako važna svojstva jednog gradskog bloka: prvi je vezan za energetsku efikasnost objekata (značajno za ublažavanje efekata klimatskih promena), dok je drugi vezan za udeo zelenila u urbanoj matrici (značajno za prilagođavanje posledicama klimatskih promena).

Novi Beograd u novim uslovima

Klimatski modeli pokazuju da nas, čak i ako budemo uspešni u ograničavanju porasta srednje globalne temperature na 2 °C, u budućnosti sigurno očekuje više toplotnih talasa i ekstremnih padavina. Pravac u kome se razvija beogradski urbanizam bi i u uslovima stare klime doveo do brojnih nepovoljnih ishoda i nižeg kvaliteta života. U novim klimatskim uslovima će te posledice samo biti još izraženije.

Pritom treba naglasiti da u Srbiji ne manjka stručnjaka niti istraživanja koja bi se mogla iskoristiti za tu svrhu.

Uzevši u obzir da je takva vrsta regulative u Evropi uvedena još 1990. godine (sada je 2022), razloga za brigu, ali i momentalnu akciju je previše, piše Simić za portal Klima 101.