Poreklo misterioznih sibirskih kratera možda leži dublje u unutrašnjosti Zemlje nego što se mislilo

Prvi krater nastao kao rezultat spontane podzemne eksplozije koja je raznela zemlju u svim pravcima, otkriven je 2014. godine na krajnjem severu zapadnog Sibira. Usledila su dalja otkrića, a neke od rupa su bile duboke i preko 45 metara.

Uzrok je u početku bio misterija, ali su naučnici na kraju povezali eksplozije sa klimatskim promenama i porastom temperature. Kako se permafrost topi, utvrdili su, džepovi metana se formiraju ispod površine, prenosi RTS.

Ali pitanja su ostala: Zašto su se eksplozije dešavale samo u Sibiru, kada se Arktik u celini zagreva brže od ostatka planete? I da li će eksplozije postati češće ako planeta nastavi da se zagreva?

Nova studija geologa sa Univerziteta u Oslu, objavljena u časopisu Science of the Total Environment nudi odgovore.

Dr Helg Helevang, geolog za životnu sredinu i glavni autor nove studije, navodi da se prvi put zainteresovao za kratere, na poluostrvima Jamal i Gida, nakon što je pogledao kratki dokumentarac Bi-Bi-Sija. „Odmah smo poželeli da razumemo kako nastaju“, rekao je dr Helevang.

Njegov tim je istražio postojeću literaturu, ali nijedno od objavljenih istraživanja o kraterima nije dalo zadovoljavajuće objašnjenje zašto su krateri nastali na dva severna poluostrva, a ne u „ogromnim područjima permafrosta drugde u Arktiku“.

Zato su dr Helevang i njegove kolege odlučili da detaljnije prouče podatke. Počeli su sa pregledom objavljenih zapažanja na engleskom i ruskom jeziku. Na osnovu tog pregleda, tim je kreirao sopstvene kompjuterske modele za istraživanje uzoka eksplozija.

Ovaj deo Sibira je poznat po velikim nalazištima prirodnog gasa. Ali dr Helevang i njegove kolege su primetili da se na poluostrvima Jamal i Gida takođe pojavljuju znaci tanjenja permafrosta povezani sa rasedanjem, u suštini pukotinama u osnovnim stenama izazvanim tektonskom aktivnošću u tom području. Posumnjao je da su upravo rasedi igrali ulogu u formiranju gasnih kratera.

Prema kompjuterskim modelima tima, uslovi za eksploziju počinju da se javljaju kada se gas kreće naviše kroz rasede u šupljinu ispod permafrosta koja je dovoljno čvrsta da spreči curenje većine gasa u atmosferu. Kada više temperature otope taj permafrost, formirajući plitka jezera na nivou tla, zaštita je oslabljena.

Istovremeno, pritisak unutar šupljine se povećava kako više temperature oslobađaju gas zarobljen ispod leda, koji se kombinuje sa prekomerno potisnutim gasom koji dolazi iz raseda duboko ispod. Ako pritisak u šupljini postane prejak, prema modelima, sve to može da proizvede ogromnu eksploziju. I ponekad se to i dešava.

Od tog prvog otkrića 2014. godine, na dva poluostrva je otkriveno od osam do najmanje 17 gasnih kratera, u zavisnosti od toga kako su definisani. I ta pojava bi mogla sve češće da se dešava, prema rečima dr Helevanga.

„Kako se atmosfersko zagrevanje i slabljenje površinskog permafrosta nastavljaju, verovatno je da će se dogoditi još eksplozija.“

Jevgenij Čuvilin, geolog sa Skolkovskog instituta za nauku i tehnologiju u Moskvi, koji je proučavao gasne kratere, ali nije bio uključen u rad dr Helevanga, istakao je da je nova studija veoma dobro objedinila ranija istraživanja. Ali, iako su korišćeni modeli dobri, napominje dr Čuvilin, geologija područja je „slabo proučena“ i niko nije bušio duboko u kratere da bi video njihovu punu dubinu.

„Dostupni pojedinačni geofizički podaci su indirektni i ostaju nepotvrđeni“, dodaje dr Čuvilin. Jedno od ograničenja modela koje je predložio tim dr Helevanga, rekao je on, jeste to što ne objašnjavaju kako se šupljine uopšte formiraju ispod površine.

Moguće je da su se takve eksplozije dešavale i u prošlosti, ali su možda propuštene jer su satelitska posmatranja područja bila ređa, a lokalno stanovništvo je retko. Pošto se neki ostaci verovatno vraćaju u ove kratere nakon eksplozije, veoma je verovatno da su u početku bili još dublji.

„Ovi krateri brzo degradiraju i pretvaraju se u jezera dok se led topi ili pune vodom, tako da je moguće da nisu zabeleženi dok su bili prazni“, naglašava Loren Šurmajer, istraživač sa Univerziteta na Havajima, koja je 2023. godine objavila posebnu studiju o gasnim kraterima. „U ovom području ima mnogo više struktura sličnih jezerima nego kratera.“

Dr Helevang ističe i da bi želeo da posmatra kako ovi gasni krateri počinju da evoluiraju u jezera tokom godina i da li počinju da liče na druga jezera u regionu. Uslovi su bili slični ili topliji u tom području pre oko 9.000 do 10.000 godina, i moguće je da su se takvi krateri pojavili i tada.

„Mnoga od ovih jezera su možda bili emisijski krateri“, zaključuje dr Helevang.