Šta povezuje Ričarda Bartona, malo selo u BiH i zgradu u centru Beograda?

Kako piše portal Vitraž, prema jednom od tumačenja samog autora, arhitekte Nikole Dobrovića, ova zgradatrebalo je da "prenese" u prestonicu komad planine na kojem se vodila odlučujuća borba između partizana i sila Osovine u proleće 1943. godine – tzv. Peta nerijateljska ofanziva.

Tada su partizanske snage, uprkos ogromnim gubicima, uspele da se probiju iz neprijateljskog obruča. Bitka koja je u posleratnoj istoriji slavljena kao prekretnica, trijumf, koji je naposletku i omogućio pobedu partizana u ratu, te izgradnju socijalističke Jugoslavije.

Najupečatljiviji motiv ovog zdanja (izgrađenog 1956-1963) bio je kaskadni procep između dva dela kompleksa, koji je simbolički predstavljao proboj dela partizanskih snaga iz obruča.

Pored podsetnika u centru tadašnje jugoslovenske prestonice, izgrađen je i spomenik na mestu gde su se vodile odlučujuće borbe – u bosanskohercegovačkom seocetu Tjentište.

Izgradnja spomenika, koji je danas globalno poznat zahvaljujući izvesnom belgijskom fotografu, poverena je jednom od tadašnjih prvaka jugoslovenskog apstraktnog vajarstava – Miodragu Živkoviću.

Spomenik pobedi u bici na Sutjesci otkriven je 1971. godine, povodom tridesetogodišnjice od izbijanja partizanskog ustanka u Drugom svetskom ratu. Prema Živkovićevoj zamisli isklesane su dve asimetrične strukture koje vizuelno evociraju proboj.

Gledajući spomenik posmatrač je "uskraćen" za sve gubitke koje su partizanske snage pretrpele, kao i teškoće kroz koje su prošli. Spomenik, naprotiv, odiše optimizmom, evocira prkos, snagu i pobedu.

Sećanje na najveću ratnu epopeju nije međutim bilo dovoljno uklesati samo u prostoru. Za uspešnu izgradnju mita bilo je neophodno posegnuti za još jednim moćnim medijem – filmom. U ovom slučaju autentičnim žanrom koji je iznedrila socijalistička Jugoslavija – partizanskim filmom.

Glavni junak ovog filma bio je maršal lično. Prvi izbor Josipa Broza Tita bio je, navodno, Kirk Daglas, s kojim se i susreo prilikom Daglasove posete Jugoslaviji 1964. godine.

Ali Daglas je navodno bio prezauzet, te je izbor naposletku pao na Ričarda Bartona.

U dnevniku koji je pedantno vodio Barton je između ostalog zabeležio svoje zebnje, kao i teškoće sa kojima se susreo tokom snimanja – nadao se da će uspeti da se "izbori" sa dodeljenom mu ulogom, kao i da utiče na odabir materijala i kadrova.

Kasnije se žalio da je okružen amaterima, dok je susret sa Brozom i Jovankom na filmskom setu okarakterisao kao ispunjeniji besmislenim protokolom od susreta sa britanskim plemstvom.

Ceo tekst pročitajte na portalu Vitraž.