Kakve veze imaju revolucija iz 1848. i čika Jova Zmaj

To je period i javljanja ideja liberalizma i socijalizma. Panevropska revolucija iz 1848. godine počela je u februru u Francuskoj, zahvatila je dobar deo Evrope, a želja za promenama prelila se i na Latinsku Ameriku.

Nemirno je bilo u Danskoj, Poljskoj, delovima Italije, Nemačke, delovima Ukrajine, Moldaviji, a  najdramatičnije u Austrijskom carstvu, u kjoj je živeo veliki broj nacija. Svoje mesto u ovom burnoj godini uzeli su i Srbi u Vojvodini. Može se reći da je to bio početak procesa ujedinjenja sa maticom, koje će se desiti 1918. godine.

Počelo je u Francuskoj tokom februara, kada je vlada zabranila održavanje političkih skupova. Umesto zabrane desila se pobuna gladnih i poniženih, a kralj Luj Filip se odrekao prestola i pobegao u Englesku. Proglašena je Druga republika, a radnici su se makar na kratko izborili za osnivanje tzv. državnih radionica.
U sukobu sa buržoazijom, radnici su uspeli da privremeno zagospodare Skupštinom. U trodnevnim borbama na barikadama, general Luj Kavenjak rasterao je radnike i povratio vlast. Rezultat ove revolucije je bilo donošenje jednog od najdemokratskijeg ustava u kome je potvrđeno opšte pravo glasa.

To je bila iskra koja je brzo zapalila okolne zemlje, pa i Habzburšku monarhiju odnosno Austrijsko carstvo. Pre svih Mađara, koji su osim raskidanja sa kmetsvom i feudalnim sistemom, želeli svoju nezavisnu državu. Mađarska revolucija započela je 15. marta, a demostracije su ubrzo prerasle u oružani sukob.

Previranje

Previranja je bilo i među slovenskim narodima. Isprva su Srbi podržali Mađare, čak su i zbacili nemački govoreće načelnike opština Zemun i Pančevo. Srbi su želeli da u Ugarskoj imaju pravo na korišćenje svog jezika i autonomiju crkve i škole.

Hrvatsko plemstvo je u to vreme imalo bolje odnose sa Bečom, koji je pokušao da preko panslovenskih osećaja veže Srbe uz sebe. I u tome su uspeli. Na ruku im je išlo i podozrenje Mađara, baš zbog panslovenskog bratsva, ali i izraziti nacionalizam koji je isključivao želje Srba.

Među Srbima se rodila i ideja o ujedinjenju sa obe strane Save i Dunava, što je bilo direktno u sukobu sa interesima Mađara.

Već 31. marta zvonio je lider Srba Svetozar Miletić na uzbunu u čuruškoj crkvi i pozvao narod u borbu protiv Mađara, "koji nameću svoj jezik i guše slovensku narodnost".

On je tražio od Beča da srpske čete da ostanu gde jesu i brane od Mađara domaće ognjište i u tome je imao uspeha. Tada se rodila i ideja o stvaranju vojvodstva koje bi činili Srem, Banat, Bačka i Baranja i to zajedno sa Hrvatima. U zajedničkom zemaljskom saboru Hrvata i Srba izabrani ban bio bi predsednik,  a od naroda izabrani vojvoda bio bi potpredsednik. Zajedničko ministarstvo imalo bi polovinu Srba. Srbi bi imali i svoj poseban sabor, koji bi se sastajao svake godine i rešavao crkvena i školska pitanja.

"Pružajmo dakle ruke jednokrvnoj i jednoplemenoj braći našoj Horvatima, s veselim iz dubljine srca uzklikom: da živi sloga, da živi trojedna kraljevina", navedeno je u program koji su Srbi objavili u Sremskim Karlovcima 2. aprila.

Velika narodna skupština

Sa tom idejom sazvana je Velika narodna skupština, 1. maja. Na njoj su Srbi dva dana kasnije proglasili patrijaršiju i vojvodinu.

Za taj datum vezana je i jedna zanimljivost. Tada mladi 15-godišnji ushićeni Jovan Jovanović je oduševljen donetim odlukama, od toga dana datum 3. maj dopisivao pored svog prezimena. Priča kaže da je jednom prilikom izostavio tačku posle broja 3 i tada se rodio 3maj.

Tog 3. maja za patrijarha je izabran mitropolit Josif Rajačić, a za vojvodu graničarski pukovnik Stevan Šupljikac.

Srpski narod se proglasio "za narod politično slobodan i nezavisan pod domom austriskim i obštom krunom ugarskom". Istovremeno objavljen je i politički savez Srpske Vojvodine sa Trojednom kraljevinom Hrvatske, Slavonije i Dalmacije u okvru Austrije.

Narodni odbor, s patrijarhom na čelu, obratio se 17. maja posebnim proglasom i "vlaškom narodu" u Ugarskoj, pozivajući i njega na saradnju, a malo potom su pozvali i Nemce. Prema članu 12. Ustava za Srpsku Vojvodinu, preuzeti su grb i zastava crveno-plavo-bela trobojka Kneževine Srbije.

U Zagrebu je odluke Majske skupštine prihvatio hrvatski Sabor. Zbana je izabran Josip Jelačić, na koji ga je ustoličio patrijarh Josif Rajačić. Razlog tome je što je zagrebački biskup bio sprečen, ali to je ujedno pokazivalo i tadašnje dobre odnose srpskog i hrvatskog naroda.

U međuvremenu Beč je bio spreman na ustupke Mađarima, a jedan od njih je da vojna granica – granično područije između Austrije i Turske koji su naseljavali Srbi potpadne pod mađarsku upravu. Mađari su sve odluke Srba proglasili nezakonitim i počeli da se spremaju 200.000 ljudi za rat.

U boj

Narodni odbora je zbog toga pozvao na odbranu habzurškog dvora.

"Narod srbski ne ide protiv carsko-kraljevskog prestola, nego narod srbski ide da odbrani cara i kralja i njegov prestol, koji su mu Mađari do opasnosti doveli", navedeno je u pozivu Odbora.
Srbima u Vojvodini stiglo je oko 15.000 dobrovoljaca južno od Save i Dunava.

Beč je je imenovao bana Josipa Jelačića, za vrhovnog komandanta u Ugarskoj. Tokom septembra Jelačić je krenuo na Mađare, ali je doživeo poraz, pa se posle toga povukao u Beč, ali borbe su se nastavile i tokom jeseni.

U decembru, austrijski car Franc Jozef koji se nalazio u izbeglištvu u Olomucu, odobrio je odluke Majske skupštine o izboru patrijarha i vojvode, ali ne i samostalnost srpske Vojvodine. Posle iznenadne smrti vojvode Šupljikca, decembra 1848. u Pančevu, novi vojvoda nije biran, a patrijarh Josif Rajačić je preuzima i njegovu funkciju.

To je bio razlog za podele na patrijarhovu konzervativnu i liberalno-nacionalnu struju. Posledica toga je gubljenje uticaja Odbora. Oktroisanim statutom 4. marta 1849. je predviđeno da se Vojvodina priključi Hrvatskoj, Ugarskoj i Erdelju. Zatim su usledili srpski vojni porazi, a položaj srpskih snaga još više se pogoršao odlaskom dobrovoljaca iz Kneževine Srbije, a pod pritiskom Austrije i Turske. Jula meseca Rajačić je smenjen sa mesta carskog komesara i sva vlast je prešla u ruke bana Jelačića.

Slom i nasleđe

Slom Mađarske revolucije, a samim tim i borbi u kojima su učestvovali Srbi desio se kada je carska Rusija poslala između 100.000 i 200.000 vojnika, pod komandom generala Paskijeviča. Mađarska revolucija je ugušena 13. avgusta 1849.

Carskim patentom 18. novembra 1849. je proglašena teritorija pod nazivom Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, sa središtem u Temišvaru. Na ovoj teritoriji Srbi nisu bili većinski narod. U njen sastav nije ušla Vojna granica, već samo deo Srema.

Titulu vojvode uzeo je sam car, a vlast nad tom teritorijom je u potpunosti preuzeo Beč. Mađarski jezik je ukinut, a u administraciji je nemački postao dominantan. Austrija je zavela apsolutizam. Srpska Vojvodina je formalno postojala do 1860. godine, kada je priključena Ugarskoj.

Iako ugušena, ova revolucija je označila početak nepovratnog puta ka sve većoj samostalnosti i Mađara i Srba. Austrijsko carstvo je transformisano u Austro-ugarsku 1867. godine zadovoljavajući deo težnji Mađara za samostalnošću, dok se Vojvodina 25. novembra 1918. godine prisajedinila matici Srbiji.