Tvrđave na Dunavu u Srbiji: U kakvom su stanju i koje su obnovljene

Nekada, imale su odbrambenu ulogu i držale granice, a danas su zaštićeni kulturno-istorijski spomenici i turističke atrakcije.

Tvrđava u Baču

Skoro tri veka, od kada su je 1704. godine minirali mađarski ustanici, tvrđava u Baču bila je napuštena i gotovo zaboravljena, te je takva privlačila tragače za blagom i one koji su raznosili opeku i kamen.

Za restauraciju ove, najstarije srednjovekovne tvrđave u Vojvodini, iz evropskih fondova kroz različite projekte, izdvojeno je više od 700.000 evra, navodi se na sajtu Ministarstva za evropske integracije.

Sredinom prošlog veka, dobila je status spomenika kulture, a projekat obnove i konzervacije tvrđave, koja se nalazi pod zaštitom Uneska, dobio je nagradu EU za kulturno nasleđe "Evropa Nostra 2018".

Tvrđava je sagrađena u 14. veku, kada je kralj Karlo Robert ojačavao granice.

Kako je ranije za N1 ispričao profesor istorije Milan Končar, u Srbiji se tada dizao veliki moćni vladar car Dušan, a kralj Karlo Robert je podigao kako bi služila kao prva odbrana njegove države.

Kako je nekada sa svih strana bila okružena vodom, u nju se ulazilo preko pokretnog mosta. Podignuta je na ostrvu između reke Mostonge koja je tu postojala i jednog od njenih rukavaca.

Danas je dostupna za turističke posete tokom cele godine, navodi se na sajtu Opštine Bač.

Petrovaradinska tvrđava

Petrovaradinsku tvrđavu u današnjem obliku izgradila je Austrougarska, kao odbranu od Osmanskog carstva.

Izgrađena je u vojne svrhe, a postala je neosvojiva za ratnu tehniku 18. veka i dobila nadimak "Gibraltar na Dunavu".

Predsednica Društva konzervatora Srbije Katarina Maksimov je ranije za N1 objasnila da je nakon Drugog svetskog rata skoro u potpunosti predata Gradu na korišćenje sa idejom da postane javni prostor sa kulturnim, umetničkim, obrazovnim sadržajima, ali i kao uređeni parkovski prostor.

Kako je tada navela, najveći rizik po tvrđavu predstavlja - neodržavanje objekata i struktura.

"Nejasno definisani načini korišćenja poslovnih prostorija i javnih površina, nelegalne i neodržavane instalacije, nesistematsko ulaganje, previše saobraćaja, nepostojanje čuvarske službe, i možda najznačajnije: neispunjavanje propisanih mera tehničke zašite, koje izdaje nadležna služba zaštite nepokretnih kulturnih dobara," rekla je tada.

Ipak, u januaru ove godine, Gradska uprava za urbanizam i građevinske poslove saopštila je da se počelo sa izrađivanjem plana detaljne regulacije, sa ciljem obnove, odnosno revitalizacije.

Planom će biti obuhvaćeno približno 130 hektara: tvrđavu i neposredno okruženje.

Tvrđava je 1948. proglašena spomenikom kulture, a vojvođanske vlasti su je 1991. proglasile nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja.

Beogradska tvrđava

Prostire se na više od 30 hektara i smatra se jednom od najvećih tvrđava jugoistočne Evrope, a svoje poreklo vodi još od neolita. Smenjivali su se Rimljani, Turci, Ugari...

Za današnji oblik tvrđave bila je značajna obnova despota Stefana Lazarevića u periodu između 1404. i 1427. godine.

Tvrđavu osvajaju Turci 1521. godine, a 1690. Austrijanci. Veliki graditeljski zahvat preduzeli su Austrijanci za vreme svoje druge okupacije, između 1717. i 1739. godine.

Srbi su konačno preuzeli tvrđavu od Turaka 1867. godine.

Danas je ona prostorna kulturno-istorijska celina sa statusom kulturnog dobra od izuzetnog značaja.

U poslednjih nekoliko godina, radilo se na obnovi mosta i Despotove kapije, na Kapiji Karla VI, dok je restauracija statue Pobednika koštala je oko 200.000 evra i trajala je nekoliko meseci 2020. godine, a tokom 2019. godine, rekonstruisano je Veliko stepenište koje je bilo u lošem stanju.

Posle dvogodišnjih radova na obnovi, Zindan kapija Kalemegdana izgrađena sredinom 15. veka, otvorena je 2024. godine.

Smederevska tvrđava

Smederevska tvrđava, koju je sagradio despot Đurađ Branković u prvoj polovini 15. veka, građena je po uzoru na carigradsku tvrđavu, ima trougaonu osnovu i sa tri strane je imala "spoljnu zaštitu" u vidu Dunava, Jezave i kanala koji je nekad postojao i spajao ove dve reke.

Sastoji se od Malog i Velikog grada koje su štitili snažni bedemi sa 25 kula, a Mali grad je bio dvor.

Tvrđava je 2019. godine dobila nagradu za najatraktivniju filmsku lokaciju u Srbiji, koju je dodelila Srpska filmska asocijacija.

Prema pisanju medija, istraživački radovi, odnosno arheološka istraživanja centralnog dela Varoške kapije, koja je glavni ulaz u prostor nekadašnje srednjevekovne srpske prestonice, započeta su 2019. godine, ali još uvek nisu završena.

Kako je N1 tada pisao, cilj je da se utvrdi stepen očuvanosti temeljne zone nedostajuće kule, dela Varoškog bedema i kapije, koji su srušeni u velikoj eksploziji 1941. godine.

Kako je preneo RTS u aprilu 2024. godine, Smederevska tvrđava priprema dokumentaciju za Uneskovu listu svetske baštine.

Ona je spomenik kulture od izuzetnog značaja, koji se od 2010. godine nalazi na preliminarnoj listi Uneska.

Proces nominacije je dugačak i brojni su uslovi koji moraju da se ispune kako bi se izradio nominacioni dokument.

Da bi se taj cilj postigao potrebno je da se reše problemi poput železničke pruge koja se nalazi uz same bedeme, blizina robne luke i visoke vode Dunava koje često plave ovo istorijsko zdanje.

Ram

Na desnoj obali Dunava, na strmoj kamenoj litici, nalaze se zidine srednjevekovnog grada Rama. Tu se danas nalazi malo selo, nekada poznato kao varoš, koje je ime dobilo po istoimenoj tvrđavi oko koje se formiralo i naselje.

Tvrđava je sagrađena 1483. po nalogu sultana Bajazita Drugog, na granici sa Ugarskom.

Imala je topovske otvore, što ju je učinilo jednom od prvih artiljerijskih tvrđava na ovom području. Bila je opasana dubokim rovom i ulaz u nju je bio moguć preko pokretnog mosta.

Kako se navodi na sajtu tvrđave, izvesno je da je u Ramu boravio hunski vođa Atila, poznat kao Bič Božiji.

Radovi na obnovi trajali su dve godine, do avgusta 2019. godine.

Prema pisanju medija, sredstva za izvođenje radova je obezbedila Turska agencija za međunarodni razvoj i saradnju (TIKA), a realizovao ih je odabrani izvođač ABMA Restaurasion iz Turske.

Otvorena je za posetioce od 10 do 18 časova svakog dana.

Golubačka tvrđava

Obnova je počela 2014. godine, a nakon gotovo pet godina, 2019. otvorena je za posetioce.

Radovi na restauraciji trajali su skoro duplo duže nego što je bilo planirano, zbog velikog kašnjenja izvođača radova.

Za projekat izdvojeno je ukupno 9,55 miliona evra, prvobitno iz sredstava Nacionalnog IPA programa za Republiku Srbiju za 2011. godinu, zatim kroz doprinos Republike Austrije i konačno iz sredstava Nacionalnog IPA programa za 2016. godinu, navodi se na sajtu Ministarstva za evropske integracije.

U okviru navedenih sredstava rekonstruisana je u celini sama Tvrđava, probijen je novi tunel kojim je izmešten magistralni put koji je prolazio kroz tvrđavu, izgrađena je putna obilaznica i moderan centar za posetioce, uređen je spoljašnji deo kompleksa...

Dodatno je sredstvima Ministarstva trgovine, turizma i telekomunikacija izgrađeno i pristanište za brodove.

Tokom radova, pronađeni su značajni arheološki nalazi poput ostataka rimskog objekta, turskog hamama, predmeta, strela...

Smeštena je na visokim liticama, na ulazu u Đerdapsku klisuru, na mestu gde je širina Dunava oko sedam kilometara.

Sastoji se od deset kula povezanih zidinama, nakon što su Turci nakon zauzimanja tvrđave na prvobitnih devet dogradili još jednu.

U istorijskim izvorima, Golubac se prvi put pominje 1335. godine kao tvrđava sa ugarskom posadom i vezuje se za ugarskog kralja Ludviga I.

Turci Golubac predaju knezu Mihailu Obrenoviću 1868. godine.

Fetislam kod Kladova

U aprilu 2023. godine, otvorena je rekonstruisana tvrđava Fetislam iz 16. veka u čiju je obnovu kroz projekat "EU za kulturno nasleđe i turizam" uloženo 1,3 miliona evra, a ukupan budžet projekta rekonstrukcije iznosio je 2,3 miliona evra.

Tvrđavu čine dve zasebne celine - Mali i Veliki grad, nastale u različitim periodima.

Rekonstrukcijom tvrđave Fetislam obuhvaćeni su Varoš kapija sa pratećim bedemima i kazamatima i Letnja pozornica u Malom gradu.

Krajem sedamdesetih godina proglašena je spomenikom kulture od velikog značaja, a obnova, koju je sufinansirala EU, trajala 13 godina.

Izgradnju ove tvrđave na Dunavu naredio je 1524. godine sultan Sulejman Veličanstveni, a naziv označava i„bedem" ili „kapiju islama".