Vladari Beograda i "bedem hrišćanstva" (drugi deo)

Bedem hrišćanstva

Despotov naslednik Đurađ Branković bio je prinuđen da 1427. grad predao tvrđavu Ugarima a po ugledu na beogradsku, podigao je Smederevsku tvrđavu. U vreme ugarske vladavine izmenjena je celokupna struktura stanovništva i izgled grada. Naglo je počeo da stagnira, a potisnuto srpsko stanovništvo živelo je u predgrađu i nije mu bio dostupan Gornji grad.

Ugarski kralj Žigmund je sve više naseljavao mađarsko stanovništvo i širio je uticaj katoličke crkve. Čekajući dolazak Turaka, Beograd je prozvan "bedemom hrišćanstva". Osmanlijsko carstvo tri puta je pokušavalo da osvoji Beograd a prvi put pod zidine su došli 1440. godine predvođeni sulatnom Muratom drugim.

Turci su želeli da iskoriste sukob velikaša oko borbe za tron u Ugarskoj. Osvajanjem Beograda postavila bi se osnova za dalja osvajanja u Ugarskoj. Godinu dana ranije, Turci su osvojili Smedrevo zbog čega je privredni život u Beogradu skoro zamro. Grad su branile nevelike snage Ugara, Srba, Dubrovčana... A malobrojnu vojsku hrišćana predvodio je Jovan Talovac.

I pored žestokog bombardovanja, naleta janičara, kopanja tunela, napadima sa reke, ali i podmićivanjem, Osmanlije su uspele značajno da oštete tvrđavu, ali ne i da osvoje grad. Povukli su se posle višemsečne opsade i 17.000 žrtava.

Sledeća opsada je verovatno najživopisnija u istoriji Beograda. Desila se tri godine posle pada Carigrada odnosno Konstantinopolja 1456. godine. Pobednička vojska Mehmeda Drugog osvajača je zbrisala Vizantiju i osvojila jedan od centara tadašnjeg sveta.

Osmanlijama je bilo važno da osiguraju prevlast na Dunavu, a u takvim okolnostima bio je neizbežan sukob s Ugarskom u čijem sastavu su bule teritorije despota Đurađa Brankovića, pa i Beograd.

Iako je ovaj sukob bio okarakterisan kao verski, evropski vladari nisu poslali veliku vojsku u pomoć Ugarskoj i Beogradu. Kako bi privukli dobrovoljce februara 1456. godine proglašen je Krstaški rat. Tako su na kraju Beograd branili religiozni i siromašni.

Glavni proprovednik bio je kaluđer, franjevac Jovan Kapistran koji je sa Janošem Hunjadijem odnosno Sibinjanin Jankom bio komadant herojske odbrane Nandor Fehervara kako se tih godina zvao Beograd.

Bila je to najveća opsada Beograda do tada. Pretpostavlja se da je učestvovalo oko 100.000 vojnika u opsadi.
Sultan je pre dolaska tražio pomoć od svojih vazala. Od bosanskog kralja tražio je 10.000 ljudi, od herceg Stefana Vukčića 8.000, a od vojvode Petra Prvog Pavlovića 4.000 i odgovarajuću količinu namirnica. Oni su odbili pomoć, ističući kako će plaćati samo redovan danak.

Iako su branioci pružali snažan otpor, situacija u opsednutom Beogradu postajala je sve teža i uskoro je pad bio izvestan. Jedina nada bilo je dovođenje novih snaga, a to je bilo moguće tek probijanjem rečne blokade Turaka.

Odlučujuća bitka odigrala se 14. jula. Dešavala se pod zidinama, ali na rekama gde su Ugari i Srbi dolazeći iz Vojvodine pokušavali da probiju blokadu.

Janičari su osvojili donji grad a legenda kaže da su bili nadomak da pobodu barjak na gornjem gradu i tako dobiju bitku, ali to se nije desilo. Barjaktara je, kažu, ustrelio izvesni Titus Dujević.

Branioci su upotrebili zamku koju je smislio Hunjadi – među Turke su bačeni balvani uvaljani smolom, pruće i ostali zapaljivi materijal. Napravljen je ogroman vatreni zid, koji je turske trupe u tvrđavi razdvojio od ostalih.

Usledio je protivudar hrišćana, koji su nosili upaljene baklje. Kao da se zid od vatre sručio na janičare. Turski gubici bili su ogromni. Bez obzira na sva naređenja, turske jedinice, zbunjene upornošću odbrane, počele su da se povlače. Pred zoru, kao se navodu u hronikama napadi su počeli da jenjavaju.

Poraz je narušio ugled turskog sultana, koji se svetio najbližim saradnicima. Postoje podaci da je lično odrubio glave svojim vojskovođama, a neki su, po njegovom naređenju, pobijeni čim su stigli u Sofiju. Osvajač Carigrada vraćao se ranjen i s proređenom vojskom, ne osvojivši Beograd, koji je bio preveliki izazov i za njegovog oca Murata Drugog 1440. godine.

Pobedu hrišćana obeležio je i gubitak najznačajnijih branilaca. Naime, u polurazorenom gradu došlo je do širenja zaraznih bolesti. Prvi znaci kuge pojavili su se kod Hunjadija 4. avgusta, a kod Kapistrana 6. avgusta. Hunjadi je prebačen u Zemun, gde je posle nedelju dana umro, dok je Kapistran preminuo 23. oktobra.

Sulejman osvaja Beograd

Beograd je pao pod tursku vlast tek 1521. godine. Mladi sultan Sulejman Veličanstveni želeo je da osvoji Beograd i ostrvo Rodos - ono što nije uspeo njegov prethodnici. Beograd u to vreme nije imao jaku odbranu, a Turci su već držali tvrđavu Žrnov na Avali. Posle duže opsade, bombardovanja i iznurivanja, avgusta 1521. su napali s tri strane – s obale Save, s obale Dunava i frontalno. Bitka za Beogradsku tvrđavu je uz kraća zatišja trajala nekoliko dana, ali je postalo jasno da branioci neće dugo izdržati, a da pomoć neće stići.

Posle dva meseca žilave odbrane bile su iscrpljene sve mogućnosti za dalji otpor. U tim uslovima, mađarski podban Mihail More 29. avgusta 1521. poslao je poslanstvo s ponudom da grad preda sultanu – pod uslovom da se posada slobodno povuče. Sultan je pristao. Prema ugovoru o predaji grada, preživela ugarska posada puštena je da se vrati kućama.

Postignut dogovor Ugara i Turaka nije važio za srpsko stanovništvo grada, koje je odvedeno u izgnanstvo u Tursku.

Beligrad mahala

Srpski stanovnici Beograda prognani posle njegovog pada naseljeni su u okolini Carigrada. Sa sobom su poneli i brojne relikvije, poput mošti Svete Petke i Svete Teofane, ikonu Bogorodice i ostale crkvene vrednosti.

Između Zlatnih i Silivriskih vrata Carigradske tvrđave osnovana je nova "Beligrad mahala", a nešto dalje stvoreno je i selo Beograd. Ono je bilo oslobođeno plaćanja poreza pod uslovom da se stanovnici brinu o pijaćoj vodi za grad.

Neki od potomaka starih Beograđana vekovima su očuvali sećanje na otadžbinu. U selu Barjačići na Dardanelima do Prvog svetskog rata postojala je srpska kolonija od oko 500 ljudi koji su govorili srpski.

Uspomenu na nekadašnje Beograđane i danas čuvaju lokalni nazivi u Istanbulu poput „Beogradske šume” (Beligrad Ormani) i „Beogradske kapije” (Beligrad Kapisi).

Dar-ul-džihad

Odlaskom snažne ugarske države sa evropske scene, Turci su se oko Beograda sukobljavali s novom silom – Austrijom, koja ga je osvajala tri puta (1688–1690, 1717–1739. i 1789–1791). Uz velika razaranja, Osmanlije su ga iznova zauzimale. Beograd je u to doba nazivan "Dar-ul-džihad" ili mestom ratova/tvrđavom džihada.

Beograd pod turskom vladavinom dostiže zenit u 17. veku. Tih godina brojao je oko sto hiljada građana. Vodila se živa trgovinska razmena između Evrope i Turske, a grad je bio poznat po brojnim džamijama i crkvama.

Krajem 17. veka sultan Mehmed Četvrti objavio je rat Habzburškoj monarhiji i krenuo na Beč. Taj rat‚ je skupo koštao Osmansko carstvo, jer je osim Austrije protiv sebe imalo i Rusiju, Poljsko-litvansku zajednicu, Mletačku republiku, nemačko Sveto rimsko carstvo, kao i pobunjene Grke, Bugare, Srbe, Albance, Hrvate...

Neuspela opsada Beča iz 1683. bila je okidač za početak trajnog povlačenja Turske iz centralne Evrope. Posle niza poraza, turske trupe povlačile su se do Beograda koji su, posle opsade koja je trajala nešto duže od mesec dana, osvojili Austrijanci 6. septembra 1688. godine.

Nakon osvajanja Beograda, carska vojska je prodirala dalje u Srbiju, sve do Kosova. Carski generali pozvali su Srbe, Bugare i ostale hrišćanske narode na Balkanu na ustanak protiv Turaka. Odazvali su se samo Srbi, pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem.

No, kad je carska vojska došla do Kosova, Luj XIV napao je snage Habzburške monarhije na Rajni, pa je glavnina austrijske vojske bila prisiljena da se povuče. S njom se povukao i veliki broj Srba, koji su se naselili u južnoj Ugarskoj i Sremu. Oni koji su ostali trpeli su stravične posledice zbog odluke da se pobune.

Turci su znali da iskoriste povlačenje Austrijanaca i gotovo bez problema od 8. avgusta do 8. oktobra 1690, pod vođstvom Mustafa-paše Keprilija, završili pohod u Srbiji. Njihova vojska kažnjavala je pobunjene Srbe od Pirota do Beograda.

Dve godine kasnije Turci su, gotovo bez borbe, zauzeli Beograd. Ipak, posle svih bitaka, Beograd izašao razoren, a njegovo stanovništvo, zbog saradnje sa Austrijancima, bilo je izloženo ubijanju, progonima i pljačkama. Odredbama Karlovačkog (sremski) mira, Osmanlije su prepustile dobar deo Balkana Austrijancima, a Beograd je postao pogranična utvrda što je garantovalo nova razaranja.

Eugen Savojski

Dvadesetak godina posle mira, Beograd je ponovo postao poprište bitke, a sve je započelo blokadom Krfa, odnosno sukobom Mletačke republike i Osmanskog carstva. Turci su želeli da izmene odrebe Karlovačkog sporazuma, pa je vojska počela da se kreće ka granici, odnosno Beogradu.

Posle naizmeničnih osvajanja po Vojvodini i rumunskom delu Banata došlo je vreme za obračun kod Beograda i to najveći u dotadašnjoj istoriji. Naizmenično su obe strane bili nadomak pobede, a kada se mislilo da Beograd ostaje turski počela je odlučujuća bitka.

Dodatni zaplet unela je i jutarnja magla, koja je naizmenično donosila dobru sreću i jednima i drugima. Ratna sreća počela je da se preliva na austrijsku stranu, nakon što je na juriš zauzeta turska baterija na Dedinju. Ipak, zbog magle austrijska pešadija na levom krilu nastupala je pogrešnim pravcem i izgubila dodir s konjicom.

U nastali međuprostor prodrli su janičari i spahije, potisnuli austrijsku konjicu i pokušali da okruže pešadiju. Austrijanci su zatim uveli u napad pešadiju i konjicu Drugog ešelona, u žestokoj borbi razbili Turke i odbacili ih, a zatim odbili protivnapad Tatara i spahija. Time je bitka bila gotova. U sastavu austrijske vojske bilo je i dosta Srba.

Hrišćanska Evropa radovala se velikoj pobedi Eugena Savojskog. Upoređivali su ga sa Cezarom, koji je iako pod opsadom u Aleksandriji, pobedio neprijatelja u njegovom štabu. Osvajanje Beograda bila je kruna vojničke karijere princa Eugena Savojskog i potvrdila da je vodeći evropski vojskovođa tog vremena.

Habzuburška Kraljevina Srbija

Požarevačkim mirom, Habzburška monarhija je značajno uvećana, a Srbija je dobila status Kraljevine unutar carstva.

Beograd je bio zaseban grad. Imao je nemačku i srpsku opštinu. Srbi su „davali” zbor uglednih ljudi i opštinski odbor s knezom/birovom, koji je bio i sudija. Nemci su živeli na obali Dunava i tamo nije bilo srpskog življa.

Civilni administrator Beograda, princ Aleksandar Virtemberški, preselio iz varoši u šanac srpski živalj, u novi kraj – pored Save, osnivajući tako Srpsku varoš, i udarajući temelje onom delu grada kog danas znamo kao Savamala, pokrećući život u njemu.

Graditeljski zamah koji će na ušću Save u Dunav posle ove bitke uslediti, odrediće urbanističku istoriju Beograda za naredne vekove, do danas.

To je taj period u kojem će Beogradska tvrđava biti, po zamislima Nikole Doksata de Moreza, austrijskog vojnog arhitekte, rekonstruisana u oblik koji se, kroz sve te burne vekove koji su ovaj grad još čekali, koliko toliko očuvao do današnjih dana. Tada je iskopan i tzv Rimski bunar ili napravljena i danas prisutna kapija Karla VI na Donjem gradu

Dve decenije napretka i mira, a zatim - bubnjevi rata

Mir je trajao gotovo dve decenije, a onda su se bubnjevi rata ponovo začuli. Rusi i Turci zaratili su 1735. godine. U centru sukoba bio je Krim.

Austrija je, kao saveznik Rusije, pokušala da posreduje. Kad je videla da Rusi neće lako da popuste i da imaju većih planova na Balkanu, uplašila se za svoj položaj i rešila da 1737. i sama zarati s Turcima, iako nije bila konačno izmirena s Francuskom. U rat je ušla pod vrlo nepovoljnim uslovima.

Austrijanci su i ovog puta imali pomoć Srba. Ipak to nije bilo dovoljno pa je posle poraza kod Grocke, zaključen Beogradski mir, a stare-nove granice austrijskog carstva postale su Sava i Dunav.

Osmanlije su ponovo zagospodarile Beogradom i njime vladale narednih 50 godina (1739–1789). Za to vreme popravili su mnoge oštećene puteve, a džamije, pretvorene u crkve, vratili u prvobitno stanje. Gradili su i nove. Beograd je ponovo postajao varoš orijentalnih obeležja, pošto su sve zgrade više od jednog sprata bile srušene.

Neprijateljstvo Austrije i Turske jenjavalo je u narednih pola veka. Austrija je s Portom 1747. godine potpisala "večni mir", odnosno ugovor o nenapadanju, dobivši tako prilično sigurne granice na jugu. Posle teških iskustava s Austrijom, Srbi zadugo nisu pomišljali na nove pobune. Uspostavljena granica se, s izuzetkom u periodu od 1789. do 1791 i od 1806. do 1813. zadržala do 1918. godine.