Vladari Beograda - od "srpske revolucije" do oslobođenja od nacizma (treći deo)

Bio je to period srpske revolucije. Ovaj naziv prvi je upotrebio nemački istoričar Leopold Ranke u istoimenom delu, objavljenom 1829. godine. Podrazumevao je period obnove srpske države, od izbijanja Prvog srpskog ustanka 1804. do donošenja Sretenjskog ustava i ukidanja feudalizma 1835. godine.

Dve godine po izbijanju prvog srpskog ustanka, 1806. godine, Turska je rešila da se obračuna sa ustanicima. Međutim, ustanici nisu bili spremni da se povuku. Sredinom novembra 1806. u okolini Beograd bilo je oko 25.000 srpskih vojnika i 40 topova, dok ih je na turskoj strani bilo oko 300 topova.

Napad na Beograd predvodili su Karađorđe, Uzun Mirko Apostolović, knez Sima Marković, Vasa Čarapić i Stanoje Glavaš.

Glavni napad dogodio se 30. novembra 1806. godine. Konda i Uzun Mirko su sa svojim ljudima prišli Sava-kapiji, gde ih je turska straža pustila u grad, jer je pomislila da su Turci. Pošto su ubili stražare, ostali ustanici prodrli su u grad. Turci su ubrzo otvorili vatru, što je podiglo uzbunu u gradu. Borba je trajala celu noć.

Tada je poginuo jedan od najhrabrijih ustanika – Vasa Čarapić. Već oko 10 sati ujutru, Beograd je bio u rukama ustanika. Kao predstavnik turske vlasti u gradu je ostao Sulejman-paša, ali ga je i on 27. decembra 1806. napustio.

Ičkov mir i rusko-turski rat

Shodno stanju na terenu, Turci su bili voljni da pregovaraju, imajući u vidu i krizu u odnosima s Rusijom. Ustanici su u Carigrad poslali zemunskog trgovca Petra Ička, koji je u jesen 1806. sklopio takozvani Ičkov mir, kojim je sultan Srbima garantovao autonomiju na području Beogradskog pašaluka.
Krajem 1806. godine Rusija je Turskoj objavila rat. Ustanici su Rusiji bili potrebni kao saveznici, zbog čega su ih podsticali da nastave rat. Odbacili su Ičkov mir i nastavili borbe radi oslobođenja od turske vlasti. Bio je to, međutim, put ka porazu 1812/1813. godine.

Rusi, saveznici ustanika, morali su da se povuku iz sukoba zbog Napoleonovog prodora. Potpisali su Bukureštanski mir. Prema osmoj tački tog dokumenta, Srbi su dobili autonomiju, a Turci su se vratili u Beograd i ponovo upravljali Srbijom. Ustanici to nisu prihvatili i nedugo zatim bili su suočeni sa strašnim krajem. Držali su Beograd šest godina, do 1813. kada su ih Turci napali s juga Srbije, istoka i zapada. Osmanlijske jedinice brojale su  kako se tvrdi četvrt miliona vojnika.

Pad Beograda u turske ruke izazvao je veliku pažnju medija, naročito onih u Austriji, jer su se otomanske trupe ponovo našle na Savi i Dunavu, odnosno na austrijsko-turskoj granici. Vest o upadu Turaka u Beograd objavljena je u drugoj polovini oktobraa 1813.

"Beograđani su 4. oktobra zapalili oba beogradska predgrađa. Sutradan oko 10 časova pre podne ušli su Turci preko Grocke. Pošto je Beograd 5. oktobra još uvek goreo, Turci su pohapsili Srbe koji nisu uspeli da pobegnu u nedostatku čamaca i primorali ih da gase požar, ali žene i deca, koja su, u strahu od neprijatelja krenula prema Savi i Dunavu, pobijeni su ili su se podavili", navodi se tada u Gazeti de Frans.

Bez krvi srpski

Bio je to, valjda, jedini put u istoriji da je Beograd promenio vladara bez krvi i borbe. Krvi je, doduše, bilo u godinama koje su prethodile istorijskoj predaji ključeva na Kalemegdanu.

U periodu između 1857. i 1862. Turci su u Beogradu počinili nekoliko desetina teških zločina. Ti događaji predstavljali su uvod u dešavanja iz 1862. godine kada je u leto na Čukur česmi na Dorćolu dogodio incident, pošto je turski vojnik ubio srpskog dečaka koji je zahvatao vodu sa česme. To je uzbunilo varoš i započelo je puškaranje između Srba i Turaka koje se ponavljalo iz dana u dan. Veće krvoproliće izbegnuto je intervencijom stranih konzula.

Knez Mihailo je u jesen 1866. zahtevao da turska Porta povuče svoje posade u srpskim gradovima. Veliki turski vezir Alipaša je 19. februara 1867. objavio da sultan ustupa Srbiji sve gradove u kojima se nalazi turska posada, pod uslovom da se u njima, pored srpske, razvije i turska zastava. Sredinom marta 1867. knez Mihailo odlazi u Carigrad.

Početkom aprila, vraća se u Beograd s fermanom o predaji Beograda, Smedereva, Šapca i Kladova. Ferman o predaji gradova svečano je pročitan na Kalemegdanu. Prisustvovali su srpski velikodostojnici, predstavnici velikih sila, srpske i turske vojske, kao i celokupno građanstvo Beograda. Knez Mihailo je otišao u grad gde mu je zapovednik beogradske tvrđave Ali Riza-paša simbolično predao ključeve Beograda.

Na Beogradskoj tvrđavi se, pored turske, zavijorila i srpska zastava, a srpska straža zamenila je tursku. Poslednji odred turske vojske napustio je Beograd 24. aprila 1867, a dan kasnije grad je napustio i poslednji turski komandant beogradske tvrđave Ali Riza-paša.

Kada je Srbija stekla potpunu nezavisnost 1878. godine i postala Kraljevina Srbija, Beograd je opet postao ključni grad na Balkanu.

Tri oslobođenja u prošlom veku

Prvi svetski rat kod nas počeo je u Beogradu. Na njega su pale prve granate i u njemu stradale prve žrtve.

Iako je rat počeo krajem jula, okupator je ušao u prestonicu u decembru posle taktičkog povlačenja srpske vojske. I to na kratko.

Neprijatelj je tek 1. decembra primetio da su Srbi napustili beogradske položaje. Dva dana kasnije snage austrougarskog petog korpusa, sa generalom Liberijusom Frankom, umarširale su, kako navode, "pobedonosno i svečano" u skoro prazan Beograd. General Frank je istog dana održao paradu i podigao carsku i kraljevsku zastavu na Beogradskoj tvrđavi.

Tim povodom, car i kralj Franja Josif, koji je tog dana obeležavao godišnjicu stupanja na presto, izjavio je "da se ta zastava odatle uklanjati neće". Bila je to, ispostaviće se, izuzetno kratkovida izjava. Iz Beča i Pešte ubrzo je organizovano dvadesetak vozova za izletnike koji su želeli da vide osvojeni "drevni srpski grad".

Međutim, dok su počinjale pripreme za slavlje trećeg decembra uveče, dok je austrougarska vojska ulazila u Beograd, otpočela je snažna srpska kontraofanziva. Austrougarska vojska je u snažnom naletu Prve armije i jedinica Druge i Treće armije razbijena na Suvoboru i Kolubari, a njeni ostaci potražili su spas u paničnom bekstvu preko Save i Drine. Vojvoda Putnik je, posle strategijskog povlačenja, Poćoreku priredio i drugo iznenađenje. Počela je Beogradska operacija.

Završne borbe vođene su od 11. do 14. decembra, a kada su jedinice elitne srpske Konjičke divizije 15. decembra, nastupajući od Slavije ka Kalemegdanu, prišle mostovima na Savi, neprijatelj ih je u 10.45 časova digao u vazduh, ne obazirući se što su preko njih još prelazili vojnici.

Tako je prva okupacija Beograda potrajala nepune dve nedelje, između 2. i 15. decembra 1914. godine.

Sloboda je trajala do oktobra 1915. godine. Neprijatelj je počeo da prelazi Dunav 7. oktobra.

Branioci su ga dočekali na Dunavskom keju jakom pešadijskom i artiljerijskom vatrom. Vojske su se sukobile u desetak juriša, dok je neprijatelj koristio sve prednosti jake artiljerijske podrške. Prestonicu su osim vojnika branili i civili, žene, deca i starci, koji su uzimali oružje od poginulih boraca. Braniocima Beograda govor je održao i slavni major Dragutin Gavrilović. Borba je trajala tri dana, a u gradu je ostalo tek oko 8.000 stanovnika.

Beograd je tih ratnih godina ugostio dva cara. Nemački kajzer Vilhem Drugi je januara 1916. na belom konju projahao do Gornjeg grada. Drugi i poslednji put bio je u novembru 1917. godine. Trupe je u Beogradu posetio i austrougarski car Karlo. Obe krunisane glave bile su i poslednji carevi svojih zemalja.

Konačno sloboda

Druga beogradska operacija, bitka za konačno oslobođenje Beograda, samim tim i čitave Srbije, počela je probojem Solunskog fronta 14. septembra 1918. Proboj fronta naterao je bugarskonemačke snage na hitno povlačenje.

Posle snažnog naleta elitnih srpskih divizija, Dunavske, Moravske i Drinske, 1. novembra ujutru na ulicama Beograda pojavile su se prve komite, a oko 10.30 u grad je prodro konjički eskadron Dunavske divizije i izbio na Kalemegdan. Već oko 13 časova poslednji nemački sastavi napustili su Beograd, rušeći za sobom Železnički most i pontonske mostove.

Glavni grad Srbije ubrzo je postao prestonica države Južnih Slovena pod imenom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, a zatim i Jugoslavija.

Drugi svetski rat

Demonstracije 27. marta 1941, koje su faktički poništile pristupanje Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu, najavile su nova razaranja i Beograda i Srbije. Kao primer, Beograd je bio prvi na meti, što su svega 10 dana kasnije osetili njegovi stanovnici u strahovitom bombardovanju bez prethodne objave rata.

Osim za skorašnju neposlušnost, valjalo je osvetiti se i za poraze iz Prvog svetskog rata, a tu cenu životima je platilo oko 2.500 stanovnika, prema nekim kalkulacijama i 4.000. ljudi.

Osim 6. aprila, Beograd je bombardovan i narednih dana, jer je prema Hitlerovoj naredbi grad trebalo "tući" sve dok ne otpočne osvajanje s kopna.

Jugoslavija ali i Srbija su u narednim danima raskomadane, a Beograd je pao u ruke osvajača 13. aprila. Bila je to mirna predaja grada, jer gotovo da nije bilo borbi, što je veoma iznenadilo nemačku vrhovnu komandu. Ako nešto nisu očekivali, to je da će se Srbi lako predati.

Pre kapitulacije Beograda, nemačka obaveštajna služba je predvidela da će gubici jugoslovenske vojske posle masovnog vazdušnog i artiljerijskog bombardovanja i naknadnih borbi radi ulaska u grad dostići, približno, 10.000–15.000 ranjenih i 2.000 mrtvih. Civilne žrtve su predviđene u 10 puta većem obimu.

Vekovni nemački san da će Beogradom i Podunavljem zauvek vladati prekinut je posle četiri godine. Slobodu su doneli vojnici jugoslovenske Narodnoslobodilačke vojske i sovjetske Crvene armije.

Beogradska operacija ili Beogradska ofanziva bila je jedna od najvećih i najznačajnijih bitaka na Balkanu u Drugom svetskom ratu. Operaciju vojni istoričari dele u tri etape (11–14, 14–18. i 18–22. oktobar 1944), a poslednja je počela 18. oktobra, opkoljavanjem nekoliko hiljada nemačkih vojnika koji su iz Smedereva, preko Avale i Vrčina, želeli da se probiju do snaga u Beogradu. U gradu su 19. oktobra zauzete palata "Albanija", hotel "Moskva", zgrade Uprave grada i Ministarstva saobraćaja i Železnička stanica.

Preostale nemačke jedinice, sabijene na Kalemegdanu i uskom području oko Savskog mosta, započele su povlačenje preko Save u noći između 19. i 20. oktobra. Prema zvaničnim podacima, u borbama za grad nemačka vojska imala je velike gubitke. Poginulo je 16.800 Nemaca, a skoro 10.000 vojnika i oficira je zarobljeno, uz gubitak velike količine oružja, municije i vozila. Jedinice NOVJ izgubile su 2.994 boraca i starešina, a Crvene armije 960 boraca i oficira.
Moskva je pozdravila zauzimanje Beograda s 24 plotuna iz 324 topa.

Po okončanju rata, Beograd je postao glavni grad Jugoslavije, koja je u odnosnu na prethodnu, teritorijalno proširena na Istru i gradove u Dalmaciji. Tadašnja površina SFRJ bila je veća od Velike Britanije. Beograd do tada nikada u istoriji nije bio glavni grad tako velike države.

Tu, međutim, nije značilo i kraj stradanja grada. Iako nije osvajan s kopna, Beograd je, krajem 20. veka, još jednom bombardovan. Ovog puta od nekadašnjih saveznika, baš kao i 1944. godine.

To je bio poslednji put do sada da preuzima upravljanje i vlada je Beogradom. Ipak, Iako nisu stigli novi vladari i generacije rođene posle Drugog svetskog rata pamte razaranja poput bombardovanje iz 1999. godine. Ostaje nada da će niz nasilja oko beogradskog grebena jednom biti zaustavljen.