Vladari Beograda (prvi deo)

Singidun(um), Nandor Fehervar, Alba Greka, Kastel Bjanko, Nandor Alba, Alba Bulgarika, Belgradum… imena su koja je nosio Beograd. Današnje ime prvi put se pominje 16. aprila 878. godine tokom vladavine Bugara.

Ako se složimo da je istorija čovenčanstva istorija nasilja i ratovanja, Beograd je onda jedan od pupaka sveta. Potvrda toga je podatak britanskih istraživača koji su pobrojali čak 114 bitaka oko Beograda. Stariji od većine evropskih gradova, Beograd i okolina su mesto gde su ljudi imali staništa preko sedam hiljada godina unazad.

Iako nam se čini da je Beograd oduvek bio naš – srpski, činjenica je da Srbi vladaju Beogradom u kontinuitetu tek blizu 150 godina. Ipak, Srbi su oko i u Beogradu još od doseljavanja Južnih Slovena na Balkan u sedmom veku, a prvi put su svoj barjak poboli u 13 veku. Beogradom su vladali Skordisci, Tračani, Dačani, Rimljani, Huni, Vizantinci, Ugari, Turci, Austrijanci, Nemci, a poslednjih 150 godina se, uz kraće pauze, nalazi u okviru Srbije.

Skordisci

Legenda kaže da su drevni Argonauti putujuću Dunavom ili rekom Ištar, u potrazi za zlatnim runom, stigli do Beograda. Prema istoj legendi Savu su zvali Zapadni Ištar. Van legende, izvesno je da ljudske naseobine sežu do kamenog doba, pet hiljada godina pre nove ere, odnosno perioda Vinčanske kulture.

Prvu tvrđavu, što se može smatrati osnivanjem Beograda, podigli su Skordisci koji su u trećem veku pre nove ere izvršili invaziju na Balkansko poluostrvo. Ovo keltsko pleme tvrđavi je dalo ime Singidun, gde dun znači tvrđava.

O tom keltskom gradu gotovo da nema nikakvih tragova, osim što su na lokalitetima Karaburme i Rospi ćuprije u današnjoj opštini Palilula pronađene nekropole s umetnički vrednim predmetima, koje su pripadale ratnicima plemena Skordisci. Vladali su Panonijom, uzimali danak i bili najmoćnije pleme u centralnom Balkanu.

Osim u Beogradu, izgradili su tvrđavu i u Zemunu. Dominirali su sve do dolaska Rimljana na Balkan.

Dolaze Rimljani

Prema dostupnim podacima, Kelti, ali i ostali varvari, upadima na područje Rima doprineli su da najjača sila tog doba krene od Makedonije ka Dunavu. Na strani Rimljana bilo je sve – brojnost, snaga, način ratovanja. Rimske legije bile su prave ratne i borbene mašine za porobljavanje.

Osnivače Beograda, Skordiske, Rimljani su potukli nekoliko puta pre nego što je grad prvi put zauzet. To se dogodilo 75. godine pre nove ere, kada je prokonzul Gaj Skribonije Kurio iz Makedonije napao i osvojio Beograd. Bio je to deo šire rimske kampanje izbijanja na Dunav. Skribonije je uspeo da Skordiske, Dardance, Dačane i ostala plemena protera preko Dunava. U isto vreme osvojen je i Egipat. Zbog tog značajnog uspeha Skribonije je dobio trijumfalnu palatu u Rimu.

Iako je kampanja bila uspešna, Rimljani se nisu dugo zadržali u osvojenim teritorijama. Izgleda da im je bilo dovoljno samo da oslabe i potisnu varvarska plemena s granice. Osvojene teritorije su nedugo zatim ostale van rimske kontrole. Ipak, romanizacijom, Singidun je promenio ime u Singidunum, a ozbiljnije uređenje dobio je za vreme vladavine jednog od najvećih rimskih vladara Oktavijana Avgusta.

Rimske legije, predvođene Silanom, kasnije su, posle nekoliko pokušaja, ponovo stigle do Beograda zapovedništvom Marka Licinija Krasa, koji je 29. godine pre nove ere stabilizovao područje. Prostor oko Beograda, odnosno Singidunuma, postao je deo pokrajine Mezije.

Tada počinje i izgradnja Beograda po rimskim standardima. Podignuta su brojna zdanja – putevi, banje, vile... Singidunum je dobio kvadratno utvrđenje, čiji je deo zidina i danas vidljiv na potezu Gornjeg grada na Kalemegdanu.

U to vreme Singidunum je postao važna stanica na rimskom vojnom putu "Via militaris", na kojem su se nalazili još neki od gradova današnje Srbije - Sirmijum, Viminacijum, Nais...

Iako su i Sirmijum i Viminacijum bili važniji gradovi od Singidunuma, on je zadržao značaj zbog strateškog položaja duž "Via militarisa".

S Rimljanima i trase puteva koje i mi danas poznajemo

Tada su utvrđene trase nekih ulica koje i danas koristimo, Bulevar kralja Aleksandra Obrenovića ili Knez Mihailova ili urbanistička orijentacija Studentskog trga, koja se zadržala do danas. Gradsko jezgro Beograda nastalo je na rimskim građevinama, koje su, kasnije, zatrpane ili uništene. Izvesno je da i danas hodamo po ostacima tadašnjeg grada.

Svoj "rimski" vrhunac Beograd je dostigao dolaskom Četvrte legije Flavija 86. godine nove ere. Legija je bila najvažnija vojna formacija koja se suprotstavljala pretnji Dačana s druge strane Dunava. Da bi ojačali Singidunum, Rimljani su naseljavali veterane legije pored tvrđave.

Car Hadrijan (76–138) dao je Singidunumu status municipijuma u prvoj polovini 2. veka. Municipijum je izraz koji se u rimskoj državi koristio za tzv. drugu klasu gradova, čiji je status bio ispod kolonija.

Krajem 2. veka nove ere, moć Rimskog carstva počinje da opada, a Singidunum se padom Dakije našao na granici i većem udaru plemena poput Gota.

Na granici propadajućeg carstva

Tako se Singidunum našao na granici propadajućeg carstva, kao jedno od poslednjih velikih utvrđenja koje može da izdrži opasnost od varvara. To je, u stvari, značilo samo nestabilnost i nova razaranja.

Godine 395, posle smrti Teodosija Prvog, Rimsko carstvo je podeljeno na dva dela. Singidunum je ležao na severozapadnoj granici Istočnog rimskog carstva, kasnije poznatog kao Vizantijsko carstvo.

To je početak novog razdoblja u kojem će se osvajači Beograda često menjati uz neizbežno uništavanje grada. Pokrajine Mezija i Ilirik pretrpele su velike štete od uzastopnih upada raznih napadača koji su smenjivati pod i nad zidinama Singidunuma..

Singidunum su 441. osvojili Huni. U naredna dva veka, grad je nekoliko puta menjao vlastodršce. Rimljani su ga povratili posle raspada Hunskog carstva 454. godine, ali su ga ubrzo zauzeli Sarmati. Ostrogoti su 470. osvojili grad i proterali Sarmate. Kasnije su ga osvojili Gepidi (488), ali su ga Ostrogoti povratili 504. godine. Istočno rimsko carstvo
preuzelo je Singidunum nakon mirovnog sporazuma sa Ostrogotima.

Naseljavanje Slovena

Na scenu su tada stupili i Sloveni, koji su zajedno sa Avarima upadali i pljačkali po Vizantiji, od Singidunuma do Atine. Sa njima je pokušao da se obračuna vizantijski car Mavrikije, čije su trupe 592. povratile Singidunum. One su tri godine kasnije uspešno odolele opsadi Avara, a zatim im nanele i nekoliko poraza. Za vreme Mavrikijevih balkanskih pohoda, Singidunum je služio kao baza, ali je ponovo izgubljen kada su ga 602. opljačkali i spalili Avari, turski nomadski narod.

Oni se, međutim, nisu dugo zadržavali, jer im je mnogo važniji bio Sirmijum. Formirali su avarski kaganat u Panonskoj niziji, a prema imenu njihovog kralja Bajana nastala je titula ban, koja se upotrebljavala sve do 20 veka.

Oko 630. Sloveni su se, uz dozvolu vizantijskog zapovednika grada, naselili u Singidunumu i okolini. Grad je izgubio značaj pograničnog utvrđenja i posle toga više od dva i po veka o njemu nije bilo pomena. Avarski i slovenski ratnici za njega nisu marili. Nalazio se unutar šireg područja Balkana koje su Sloveni već osvojili. Arheološki nalazi ukazuju na kontinuitet života u gradu.

Posle mirnog perioda, u osmom veku je počela nova tura osvajanja Beograda. Do njega su najpre došli Franci, koji su pod Karlom Velikim uništili Avare, a kao jedan od uslova predaje bilo je primanje hrišćanstva. Na ruševinama Taurunuma osnovali su franačko naselje Malevila koje je kasnije postalo Zemun. Franačku vladavinu zamenili su Bugari, a njihovu Mađari.

Bugarski Beograd

Bugari su preuzeli vlast nad tvrđavom 827. godine, u vreme Prvog bugarskog carstva, najveće srednjovekovne države balkanskih naroda. Bugarska se protezala i do 700.000 kvadratnih kilometara, što je čini 33. najvećom državnom tvorevinom ikada. Bugarska je nastala 632. blizu delte Dunava i postojala je neprekidno sve do 1018. godine, kada je pripojena Vizantijskom carstvu s kojim je tokom celog postojanja ratovala.

Pod sadašnjim imenom Beograd se prvi put pominje za vreme bugarske vlasti, 16. aprila 878, kada je papa Jovan Osmi pisao bugarskom knezu Mihailu o smeni beogradskog hrišćanskog episkopa Sergija. Novo ime grad je dobio verovatno po zidinama od belih krečnjačkih stena.

Ujedno je ime Beograd postalo osnova za sve buduće nazive: Alba Greka, Grin Vajsenburg, Nandor Alba, Nandor Fehervar, Kastelbjanko, Alba Bulgarika…

Mađarska vojska je 896. napala Beograd. Vizantija ga je ponovo osvojila 971. godine. Zatim je Beograd 976. vraćen u Bugarsku, koju je tada predvodio legendarni bugarsko-makedonski car Samuilo.

Kada je vizantijski car Vasilije Drugi pokorio Samuilovo carstvo 1018. izbijanjem Vizantije na Dunav, Beograd je ponovo postao značajno vojno uporište. To je ujedno značilo najavu novih razaranja.

Akteri su, osim Vizantinaca, bili i Ugari, Bugari i krstaši. U leto 1040. u Pomoravlju je buknuo ustanak protiv Vizantije, koji je predvodio Petar Deljan. Ustanici su osvojili Beograd, Niš i Skoplje.

Ubrzo je u Pomoravlju izbila i slovenska pobuna, pod vođstvom izvesnog Tihomira. Dve grupe ustanika su se brzo povezale, a vođstvo je preuzeo Deljan, nakon što je Tihomir, po njegovoj naredbi, ubijen kamenovanjem. Ipak, ustanak je ugušen 1041, a početak kraja bila je neuspela opsada Soluna. Mir je trajao oko sto godina.

Sukobi Ugarske i Vizantije

U drugoj polovini 11. veka obnovljeni su ugarsko-vizantijski sukobi. Prema zapisima, ugarski kralj Salomon je 1068. osvojio neko vizantijsko pogranično utvrđenje za koje se može pretpostaviti da je Beograd. Vizantinci su utvrđenje brzo povratili. Borbe na Dunavu su vremenom dobijale na žestini.

Nekoliko godina kasnije ugarski kralj preduzeo je veliki napad na Beograd, za koji se pretpostavlja da je bio 1071/72. godine. Posle dvomesečne opsade Mađari su uspeli da prodru u grad, a malobrojna posada sa duksom Nikotom morala je da napusti tvrđavu i da se preda. Ugarska vojska je tada potpuno opljačkala Beograd.

Iste godine Vizantija je povratila Beograd, a zatim je 1096. godine ugarska vojska je razorila Beograd, ali nije uspela da ga oduzme Vizantiji.

Kamenje koje se seli

Sledeća osvajanja odlikuje i posebna bizarnost. Naime, mađarski kralj Stefan Drugi porušio je Beograd 1124. i njegovim kamenom gradio Zemun, a zatim je vizantijski car Manojlo Prvi 1154. porušio Zemun i nekadašnjim beogradskim kamenom ponovo gradio Beograd. Ugarska je 1182. napala i opljačkala Beograd, a Vizantija ga je 1185. povratila diplomatskim putem. Takvo naizmenično osvajanje Beograda od Ugarske i Vizantije povremeno su prekidali krstaški pohodi, koji su bili podjednako rušilački.

Napad na Beograd iz 1147. predvodio je nemački car Konrad Treći. Pod vođstvom rimsko-nemačkog cara i krstaša Fridriha Barbarose 1189. kroz Beograd je prošlo 190.000 ljudi i grad je sravnjen sa zemljom. Beograd je od 1230. ponovo bio u sastavu Bugarske, ali je već 1232. pripao Ugarskoj.

Srbi stižu u miru

Na beogradsku scenu kao vladari Srbi su stupili u 13. veku. I to na miran, diplomatski način.

Srpski kralj Dragutin, zet i vazal mađarskog kralja Stefana, dobio je 1284. od ugarske krune Mačvu s Beogradom. Grad tada prvi put dolazi pod srpsku vlast. To je bio period intenzivnog naseljavanja srpskog življa i jačanja uticaja Srpske pravoslavne crkve. U Beogradu je Dragutin imao dvor, što je bilo dovoljno da se prvi put pomene kao glavni grad.

Novosagrađena beogradska Saborna crkva bila je oličenje snage i bogatstva mlade srpske države. Posle Dragutinove smrti 1316. nastao je spor – Ugarska je tražila povraćaj grada, koji je preuzeo Dragutinov brat Milutin. Pošto ga nije dobila sporazumom, Ugarska je osvojila Beograd 1319. godine.

Porušen i opustošen grad je priključen Mačvanskoj banovini, postavši pogranična baza ugarskom odupiranju širenja srpske države s juga, u vreme cara Dušana. Kada su Ugari napali Srbiju i stigli do Žiče, car Dušan je uspešno potukao ugarsku vojsku i uspostavio granicu na reci Savi. Tako je jedno vreme u sastav Dušanove države ulazio i Beograd, ali samo kao pogranični grad, koji je bilo teško braniti.

Protivnici ugarske krune, braća Horvati, osvojili su Beograd 1382. godine. Ugarska je povratila grad četiri godine kasnije. U takvom stanju Beograd je dočekao 15. vek, kada su na istorijsku scenu Evrope stupili Turci, nova velika osvajačka sila. Do tada je su Beogradom vladali pretežno Ugari.

Beograd despota Stefana

U želji da se što spremnije odupru turskoj najezdi, Mađari su dozvoljavali izgradnju Beograda za vreme despota Stefana Lazarevića, koji je vladao od 1403. do 1427. godine. Beograd je tada bio ne samo prestonica srpske države, već i najvažniji privredni, kulturni i verski centar. Beograd je tada bio ne samo prestonica srpske države, već i najvažniji privredni, kulturni i verski centar.

Gradili su se mitropolitska crkva, nova tvrđava, despotov dvorac, bolnica i biblioteka. Trgovci su dobijali povlastice, dolazili su bogati i sposobni ljudi, donoseći prosperitet gradu. Pretpostavlja se da je Beograd tada imao između 40.000–50.000 žitelja.